Qasım Tınıstanov

Qasım Tınıstanov
Qasım Tınıstanov
Касым Тыныстанов
	Kasım Tınıstanov Qırǵızstannıń 10 somlıq banknotında
Tuwılǵan sánesi	9-sentyabr 1901
Tuwılǵan jeri	Chırpıqtı, Jetisuw wálayatı
Qaytıs bolǵan sánesi	6-noyabr 1938 (37 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Bishkek, Qırǵızstan
Puqaralıǵı	SSRA
Ilimiy tarawı	Leksika hám grammatika izertlewleri
Jumıs orınları	Qırǵız pedagogikalıq institutı
Bilim alǵan jeri	Qazaq bilimlendiriw institutı
Belgili isleri	Qırǵız álipsbesin jaratıw
Ómirlik joldası	Turdıbiybi Tınıstanova
Perzentleri	Teńdik (ulı) ; Erkindik (ulı) ; Birdik (qızı)
Qol úlgisi

Qasım Tınıstanov (Kyrgyz: Касым Тыныстанов; 1901-jıl 10-sentyabr — 1938-jıl 6-noyabr) — qırǵız tilshi alımı, siyasatshı hám shayırı.

Jaslıǵı

Tınıstanov 1901-jılı Jetisuw wálayatındaǵı (házirgi Qırǵızstannıń Íssıkól wálayatı) Chırpıqtı awılında tuwılǵan. Óziniń avtobiografiyasına kóre, ol arab álipsbesinde oqıw hám jazıwdı ákesinen úyrengen. 1912-jıl—1916-jılları Qarakól hám Sazonovka awıllarındaǵı mektepte oqıǵan.

1916-jılı patsha húkimetine qarsı bolǵan sátsiz kóterilisten keyin, Kasım hám onıń ata-anası Íssıkóldiń basqa da kóplegen turǵınları menen birge Qıtay Respublikasına qashıp ketedi. Qasım hám onıń shańaraǵı 1917-jıl dekabrde qaytıp keledi. Qarakólde bilimin dawam ettire almaǵan soń, ol Almatı qalasına kósip ótedi.

Lingvistikalıq iskerligi

Qırǵız álipsbesiniń rawajlanıwı

Tariyxıy arxivlerge kóre, Qasım studentlik jıllarında-aq birinshi qırǵız álipsbesin rawajlandırıwdı baslaǵan. Ol óz álipsbesi ústinde 1921-jıl—1926-jılları isledi, ol 1924-jılı juwmaqlandı hám 1927-jılı tastıyıqlandı.

1924-jılı Qasım Tınıstanov hám basqalar arab jazıwı tiykarında qırǵız álipsbesin islep shıǵıw ushın Ilimiy komissiya dúzdi. Olar Qırǵızstandaǵı birinshi Kommunistlik partiya gazetası — «Erkin Too»nı («Erkin Taw») jarattı. Gazetanıń birinshi sanı shıqqan kún jazba qırǵız tiliniń tuwılǵan kúni esaplanadı.

1924-jıl 20-dekabrde Xalıq bilimlendiriw departamentindegi Akademikalıq oraydıń ashılıw saltanatında Qasım Tınıstanov oray baslıǵı Ishenali Arabaevqa orınbasar bolıp tayınlandı. 1924-jıl aqırına kelip, ol qırǵız tiliniń ózgeshelikleri ushın kirill yamasa latın jazıwına tiykarlanǵan álipsbeniń qolaylılaw bolatuǵını haqqında juwmaqqa keldi. 1925-jılı Qasım jańa jazıw kerek ekenligi haqqında húkimet penen partiyanı isendiriw ushın bir neshe maqalalar járiyaladı. 1925-jıl maydaǵı syezd Qasımnıń usınısın qabılladı. 1926-jılı Baku qalasında bolıp ótken Tyurkologlar syezdiniń aǵzası sıpatında ol túrkiy tiller ushın latın jazıwınıń qolaylılıǵı ideyasın qollap-quwatladı.

1927-jıl báhárinde Xalıq bilimlendiriw komissarlıǵı (házirgi Bilimlendiriw ministrligi) dúziliwi menen, Qasım Tınıstanov onıń birinshi baslıǵı (yaǵnıy Bilimlendiriw ministri) boldı hám bul lawazımda bir neshe jıl qaldı^[2].

1934-jıl mayda Respublika orfografiya konferenciyasında ol qırǵız tiliniń jańa orfografiyasın tanıstırdı. Bul jańa orfografiya qatarına sovetlik hám xalıqaralıq terminlerdi tuwrı qollanıw qaǵıydaları da kirgizildi.

Leksika hám grammatika izertlewleri

Qasım Tınıstanov Qırǵızstan ushın izertlew hám bilimlendiriwdi muwapıqlastırıw koncepciyaların islep shıǵıwdı dawam ettirdi. 1924-jılı jańa álipbe tastıyıqlanǵan soń, ol baslawısh mekteplerdiń dáslepki úsh klası ushın birinshi qırǵızsha oqıw kitapların, sonday-aq, fonetika, morfologiya hám sintaksisti qamtıǵan «Qırǵız tili grammatikası»n jarattı. Onıń «Morfologiya» (1934) hám «Sintaksis» (1936) miynetleri keyinirek mektep oqıwlıqları sıpatında bólek basıp shıǵarıldı.

1928-jıl noyabrde birinshi Qırǵız aymaqlıq izertlew institutı ashıldı. Qasım Terminologiya komissiyasınıń iskerligin muwapıqlastırıp ǵana qoymay, qırǵız terminologiyasın jaratıwǵa belsene qatnastı. Ol terminologiyanı qırǵız tilin úyreniwdiń bólek baǵdarı dep bildi.

Qırǵız awızeki folklorın saqlaw

1923-jılı Qasım Tınıstanov folklor jıynaw ushın Íssıkóldiń shıǵıs jaǵasına ekspediciyaǵa bardı. Keyinirek ol Manas dástanı ústinde islewdi dawam ettirdi. Onıń jumısı Sayaqbay Qaralaev hám Saǵınbay Orozbakovtıń «Manas» eposı versiyaların analizlew, saqlaw hám basıp shıǵarıwǵa qaratıldı.

1931-jıl aqırında «Manas» milliy teatrdaǵı saxnalıq kórsetiwde óz sáwleleniwin taptı. Scenariyi Qasım Tınıstanov tárepinen jazılǵan edi. Qasım «Manas» qırǵız awızeki poeziyasınıń túpkilikli deregi hám dúnyalıq mádeniy miyrastıń bir bólegi dep esaplanıwı kerek dep jazǵan.

Ólimi

Qasım Tınıstanov 1938-jıl 1-avgustta Stalinnıń «Úlken tazalaw» dáwirinde tutqınǵa alındı hám sol jıldıń 6-noyabrinde atıp taslandı^[3]. Ol 1957-jılı óliminen soń aqlanǵan.

Derekler

↑ «Алгачкы кыргыз профессору. Касым Тыныстанов тууралуу 8 факты» (ky). Sputnik Kyrgyz. 2021-jıl 20-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 28-fevral.
↑ «История» (ru). Министерство образования и науки Кыргызской Республики. 2020-jıl 5-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 19-may.
↑ «Исторические личности: Касым Тыныстанов » FOTO.KG - Проект "КЫРГЫЗСКИЙ ФОТОАРХИВ"».

Sırtqı siltemeler

CD-ROM «Qasım Tınıstanov»

[1] «Алгачкы кыргыз профессору. Касым Тыныстанов тууралуу 8 факты» (ky). Sputnik Kyrgyz. 2021-jıl 20-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 28-fevral.

[2] «История» (ru). Министерство образования и науки Кыргызской Республики. 2020-jıl 5-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 19-may.

[3] «Исторические личности: Касым Тыныстанов » FOTO.KG - Проект "КЫРГЫЗСКИЙ ФОТОАРХИВ"».

[1]

[2]

[3]