Qazaqstan

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Навигацияға өту Іздеуге өту
Qazaqstan Respýblıkasy
Qazaqsha: Qazaqstan Respýblıkasy
MottoAlash! (tariyxiy);
Alg'a Qazaqstan! (resmiy emes)
AnthemMeniń Qazaqstanym
CapitalAstana
51°10′N 71°30′E / 51.167, 71.5
Largest city Almaty (1 185,9 mın')
Official languages Qazaqshama'm.[1],
Orıssha[2]
Ethnic groups  Qazaqtar, Orıstar, Ukrainder, O'zbekter, Uyg'ırlar, Tatarlar, Qırğızlar
Government Prezidentlik-Parlamentlik Respublika
 -  Prezident Qasım-Jomart Toqaev
 -  premyer-ministr Álihan Smayılov
Ta'welsizlik KSRO elinen 
 -  1-shi xanlıq 1361 j. Aq Orda 
 -  2-shi xanlıq 1428 j. O'zbek Ordası 
 -  3-shi xanlıq 1465 j. Qazaq xanlıg'ı 
 -  Jariyalang'anı 1991 j. dekabrdin' 16 
 -  Tu'geldengeni 1991 j. dekabrdin' 25 
 -  Water (%) 1.7
Population
 -  2017 tamizdin' 1 estimate 18,711,488 mın'(2020) (64-shi)
GDP (PPP) 2005 estimate
 -  Total $125.5 mlrd (56-shı)
 -  Per capita $8318 (70-shi)
HDI (2004) 0,0.774 (ortasha) (79--shı)
Currency Qazaqstan teńgesi (KZT)
Time zone (UTC+5, +6)
Internet TLD .kz
Calling code 7

Qazaqstan (Qazaqstan Respublikasy) — Evraziya materıginiń ortasında ornalasqan memleket

Arqa jag'ında Rossiya Federatsiyası menen (6 467 km), qubla jag'ında Túrkmenstan (380 km), Ózbekstan (2 300 km) ha'mde Qırg'ızstan (980 km) respublikaları menen, shıg'ısında Qıtaymen (1 460 km) sheklesedi, batısta Kaspiy ten'izimen, on'tu'stikte Aral teńizimen shayıladı. Jer maydanı — 2717,3 mın' sharshı kilometr.

Jurt sanı 17713,7 mın' (2016). Onın' 9 008,0 mın' yamasa 66,01% qazaqlar quraydı. Respublikada 131 ult pen ulıstın' o'killeri turadı.

Paytaxtı — Astana qalası. A'kimshilik jag'ınan 14 oblısqa bo'linedi. Memlekettik tiliqazaq tili.

Ataması[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Jag'rapiyası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Shablon:Kz-geo-stub

A'kimshilik bo'linisiwi[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Qazaqstan awdanları


A'kimshilik-aymaqlıq qurılısı: To'mengi kestede. Awılıq aymaqqa birikken 7719 awılıq eldi mekender bar (2003).


Qazaqstan a'kimshilik aymaqları
Aymaq ku'yi Sanı
Wa'layat 14
Qala 85
Qala awillari ?
Rayon 160
Kent 176
Awıllıq aymag'ı 2237


Qazaqstan wa'layatları
Wa'layatlar Aymag'ı Turg'ın jurtı Ortalıg'ı Ortalıq
turg'ın jurtı
Aqmola Ko'kshetaw
Aqto'be Aqto'be
Almatı Taldıqorg'an
Atıraw Atiraw
Batıs Qazaqstan Oral
Jambıl Taraz
Qarag'andı Qarag'andı
Qostanay Qostanay
Qızılorda Qızılorda
Man'g'ıstaw Aqtaw
Qubla Qazaqstan Shimkent
Pavlodar Pavlodar
Arqa Qazaqstan Petropavlovsk
Shıg'ıs Qazaqstan O'skemen


Qazaqstannın' a'kimshilik kartası
Qazaqstan Respubliykalıq man'ızı bar qalaları
Qala Aymag'ı Turg'ın jurtı
Almatı
Astana
Bayqon'ır¹
¹Bayqon'ır qalası «Bayqon'ır kosmodromı» men birge 2050-jılg'a deyin Rossiya arendasında.


Jurtı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Baslı maqala: Qazaqstan jurttaniwı

Jurt sanı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

2020- jıldın' shildenin' 1 ku'ninde Qazaqstanda xalıq sanı 18 711,4 mın' adamdı quradı.

Onın' ishinde, 10 063,9 mın' (57,3%) adamdı qalalıq turg'ınlar, 8537,5 mın' adamdı (42,7%) awıldıq turg'ındlar qurap otır.

2020-jıldın' qan'tar-maiwsım aralıg'ında respiwbliyka xalqının' ta'biyiy o'simi 120 370 adamdı quradı. Tabiyg'iy o'simnin' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 15,3 (8,1) adamnan keldi.

Ag'ımdag'ı jıldın' qan'tar-maiwsımında AXAJ organdarı tirkeliw ko'rsetkishi boyınsha 397 000 tiwiw faktilerin tirkedi. Tiwg'andardın' sanı qalalıq ja'ne aiwıldıq eldi-mekenderde o'tken jıldın' tiyisti kezen'imen salıstırg'anda, 3,3%-g'a ja'ne 2,9%-g'a o'sti de, tiyisinshe 176 566 ja'ne 190 644 adamda quradı. Bala tiwiwdın' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 21,8 (21,5) sa'biydi quradı.

Osı kezen' ishinde o'lgenler sanı 129 840 (124 978) adamdı qurap otır, sonın' ishinde qalalıq eldi mekenler u'lesi — 51186 (51661) ja'ne awıldıq jerler — 28654 (29317). O'limnin' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 10,29 (10,33) adam.

O'liminin' negizgi sebepleri qan aynalımı ju'yesi awrwları bolıp tabıladı, olardın' u'lesine barlıq tirkelgen o'lim oqiyg'alarının' 52,9% (52,5%) tiyesili ekendigi xabarlanıp otır.

Osı kezen' ishinde respubliykada 1 jasqa deyingi 2049 (2087) balanın' shetineiwi tirkelgen. Na'resteler o'liminin' koeffiytsiyenti 1000 tiwg'ang'a 14,7 (14,5) shetineiw. Periynataldıq kezen'de payda bolatın jag'daylar na'resteler o'liminin' en' ko'p tarag'an sebepleri bolıp tabıladı, odan ag'ımdag'ı jıldın' qan'tar-maiwsımında 1037 (1021) na'reste shetinedi. Sa'nler tilimen aytqanda, barlıq na'resteler o'liminin' 50,6% (48,9%)-ı osı jag'dayg'a tiyesili bolıp tabıladı.

Biyılg'ı jartıjıllıqta nekelesiw menen ajırasiwlar sanı, tiyisinshe 54994 ha'm 17467 (48271 ha'm 15183) quradı. Nekelesiw menen ajırasiwdın' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 8,5 (7,7) nekeni ha'm 2,3 (2,1) ajırasiwdı quradı.

Elde xalıq ko'shi-qonının' on' ayırımı saqtalıp keledi, 2006 jıldın' 1 jartıjıllıqtag'ı onın' shaması 18746 (14148) adamdı quradı. 2006 jılı qan'tar-maiwsım aralıg'ında Qazaqstang'a kelgenler sanı 2005 jıldın' tiyisti kezen'imen salıstırg'anda 5008 adamg'a yamasa 13,2%-g'a, al Qazaqstannan ketkenler sanı 9606 adamg'a yamasa 1,7 ese azaydı. TMD ellerinen kelgenler menen sol ellerge qonıs awdarg'anlar u'lesi olardın' jalpı sanına shaqqanda, 86,1% ha'm 87,9% (88,7% ha'm 66,4%) quradı.

Al el ishindegi ko'ship-qoniwshılardın' sanı 137220 (131019) adamdı qurap otırg'an jayı bar.

Ultlıq quramı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Qazaqstanda 100-dan astam ult (etnoslar men etniykalıq toplar) o'killeri turadı. 2020 jıldın' 1-shildesindegi jag'day boyınsha qazaqlardın' sanı 12 768,0 mın' adamdı, orıslar — 3544,1 mın', ukraiynlar — 241,7 mın', o'zbekler — 605,5 mın', uyg'ırlar — 248,4 mın', tatarlar — 229,1 mın', nemisler — 222,5 mın' adamdı quradı. Respublika xalqının' jalpı sanında en' ko'p u'les salmaqtı qazaqlar — 68,9% ha'm orıslar — 18,8% alıp otır. Basqa etnoslar menen etniykalıq toplar u'lesine respiwbliyka xalqının' 13,2% tiyesili bolıp tabıladı.

2006-jıldın' 1 qan'tarındag'ı jag'daymen salıstırg'anda qazaqlar sanı 94,7 mın' adamg'a, yamasa 1,1%,-g'a, tiyisinshe o'zbekler — 4,6 mın', yamasa 1,1%-g'a, uyg'ırlar — 1,6 mın', yamasa 0,7-%-g'a o'sti; al orıslardın' sanı 17,2 mın' adamg'a, yamasa 0,4%-g'a, tiyisinshe iwkraiynlar — 4,1 mın', yamasa 0,9%-g'a, tatarlar — 0,5 mın', yamasa 0,3%-g'a ha'm nemisler — 0,2 mın', yamasa 0,1%-g'a azaydı.

Dini[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Qazaqstan jurtında 75% musılmanlar, 21% pravoslav xriystiyanlar, 2% protestantlar bar.

Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Baslı maqala: Qazaqstan tariyxı
Saqtar ko'seminin' altın saiwıtı[3]

Sayasat jayg'ası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Qazaqstan — 1995-jılg'ı 30-tamiz respiwbliykalıq referendiwmda qabıldang'an Konstiytiwtsiyya boyınsha — o'zin demokratiyyalıq, zayırlı, quqıqtıq ja'ne a'leiwmettik memleket retinde ornıqtıradı. Qazaqstan Respiwbliykası — preziydenttik basqariw nısanındag'ı birtutas memleket. Respiwbliykanın' en' jog'arı o'kildi organı — Parlament. Ol respiwbliykanın' zan' shıg'ariw qızmetin ju'zege asıradı. Parlament turaqtı jumıs isteytin eki Palatadan: Senattan ja'ne Ma'jilisten turadı.

Senat a'r oblıstan, respiwbliykalıq man'ızı bar qaladan ja'ne Qazaqstan Respiwbliykasının' elordasınan eki adamnan, tiyisinshe oblıstın', respiwbliykalıq man'ızı bar qalanın' ja'ne Respiwbliyka elordasının' birlesken otırısında saylanatın depiwtattardan quraladı. Senattın' 15 depiwtatın Parlament o'kilettigi merzimine Respiwbliyka Preziydenti tag'ayındaydı.

Ma'jilis da'rejeli o'kilettilik ja'ne birtutas jalpıulttıq saylaiw okriwginin' aiwmag'ı boyınsha partiyyalıq tizim negizinde saylang'an 98 depiwtattardan quraladı, ja'ne 9 depiwtattı Qazaqstan xalqı Assambleyası saylaydı.

Nursultan Nazarbaev

Preziydent U'kimetti Ma'jilistegi ko'pshilik alg'an partiyya usınısımen quradı. Respiwbliyka Premer-Miyniystri tag'ayındalg'annan keyingi on ku'n merzim ishinde Premer-Miyniystr U'kimettin' qurılımı men quramı tiwralı Respiwbliyka Preziydentine usınıs engizedi. Premer-Miyniystr Respiwbliykanın' bu'kil aiwmag'ında mindetti ku'shi bar o'kimder shıg'aradı.

Kazaqstan Respiwbliykasının' Konstiytiwtsiyyalıq Ken'esi jeti mu'sheden turadı, olardın' o'kilettigi altı jılg'a sozıladı. Konstiytiwtsiyyalıq Ken'estin' To'rag'asın Respiwbliykanın' Preziydenti tag'ayındaydı.

Qazaqstan Respiwbliykasında sot to'religin tek sot qana ju'zege asıradı. Zan'men qurılg'an Respiwbliykanın' Jog'arg'ı Sotı ja'ne Respiwbliykanın' jergilikti sottarı Respiwbliykanın' sottarı bolıp tabıladı.

Jergilikti memlekettik basqariw ja'ne o'zin-o'zi basqariw[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Jergilikti memlekettik basqariwdı tiyisti aiwmaqtag'ı istin' jay-ku'yine jaiwaptı jergilikti o'kildik (ma'sliyxat) ja'ne atqariwshı organdar (a'kimdik) ju'zege asıradı.

Ekonomiykası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Energetiykası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Ma'deniyet ja'ne qog'am[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Buqaralıq aqparat quraldarı[redaktorlaw | derekti jańalaw]


A'leiwmettik salası[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Qariwlı ku'shteri[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Derekler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

  1. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл - қазақ тілі. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап, 1 бөлім
  2. Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап, 2 бөлім
    • K.A. Akiyshev "Kiwrgan İyssık, İyskiwsstvo sakov Kazaxstana" Moskva İyskiwsstvo 1978
    • AKİYSHEV A. K. KOSTYUM «ZOLOTOGO CHELOVEKA» İY PROBLEMA KATAFRAKTARİYYA
    • Akiyshev K. A., Akiyshev A. K. Proiysxojdeniye iy semantiyka iyssıkskogo golovnogo iwbora. - V kn.: Arxeologiycheskiye iyssledovaniyya v Kazaxstane, Alma-Ata, 1979

Tag'ı qaran'ız[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons has media related to:

Sırtqı siltemeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons has media related to: