Qazaqstan mádeniyatı

Qazaqstan — xalqınıń kóshpeli sharwashılıq xojalıǵına tiykarlanǵan mádeniyatı bar. Qazaqstanģa islam dini 7 — 12-ásirlerde kirip kelgen. Qozı góshinen basqa kóplegen basqa da dástúriy taǵamlar qazaq mádeniyatında simvolikalıq áhmiyetke iye. Qazaq mádeniyatına kóp tárepleme túrkiy kóshpeli turmıs tárizi tásir kórsetedi, sonday-aq, qazaq mádeniyatına kóshpeli skifler de kúshli tásir kórsetken^[1].

Sharwashılıq qazaqlardıń dástúriy turmıs tárizinde oraylıq orındı iyelegenligi sebepli, olardıń kóshpeli úrp-ádetleri hám dástúrleri qanday da bir mánide sharwashılıq penen baylanıslı. Dástúriy ǵarǵıs hám jemisler haywanlardıń keselligi yamasa ónimdarlıǵın keltirip shıǵaratuǵın edi, ádep-ikramlılıq belgisi sıpatında adam sálemleskende dáslep onıń sharwasınıń densawlıǵı haqqında sorawı, onnan keyin ǵana onıń turmısınıń adamgershilik tárepleri haqqında sorawı kerek edi.

Zamanagóy tásirler

Búgingi Qazaqstanda zamanagóy mádeniyat bolıp, postsovet dáwirinde gúllep-jasnap atır. Qazaqlardıń dástúriy turmıs tárizi Batıs jámiyetleri, sonday-aq, Qazaqstannıń Rossiya hám Qıtay qońsılarınıń tásiri menen úylesken.

Din

Qazaqstandaģı eń úlken din islam, onnan keyin rus pravoslav xristianlıǵı. Dástúr boyınsha, qazaqlar sunniy musılmanlar, ruslar bolsa rus pravoslavları. Xalıqtıń 70% ke jaqını musılmanlar^[2].Ayırımları hanafiy mázhebindegi sunniyler, sonıń ishinde xalıqtıń 60% ke jaqının quraytuǵın etnikalıq qazaqlar, sonday-aq, etnikalıq ózbekler, uyǵırlar hám tatarlar^[3].Xalıqtıń 25% ten azı rus pravoslavları, sonıń ishinde etnikalıq ruslar, ukrainlar hám belaruslar bar^[2].Basqa diniy toparlarǵa iyudaizm, bahaviylik isenimi, xore krishnalar, buddizm hám Isa Masixtıń aqırǵı kún áwliyeleri shirkewi kiredi^[3].

Dástúrler

Qazaqlar ózleriniń miymandoslıǵı menen belgili hám kóplegen qazaq úrp-ádetleri usı etnikalıq ózgeshelikke tiykarlanadı. Ayırım dástúrler joǵalǵan, biraq ayırımları qayta ashılǵan. Tómende zamanagóy qazaq jámiyetinde óz rolin oynawda dawam etip atırgan ayırım dástúrler keltirilgen:

Qonaq ası (qazaqsha-qonaq, as - awqat) — qonaqtı kútip alıw hám onıń waqtın ilajı barınsha qızıqlı etiw, awqat, qonıw ornı, kewil ashar dástúri.Qonaqtı qaysı sharayatta kelgenine qarap onı arnayı qonaq- arnawlı shaqırılǵan qonaq,birden kelip qalǵan qonaqtı-quday qonaq yamasa shaqırılmaǵan qonaq dep ataydı^[4].

Betashar (qazaqsha betashar; bet - bet, ashu - ashıw) — kelinniń júzinen oramal kóteriw ádeti (kóbinese toyda islengen). Segodnya mollu priglashayut pet pesnyu o rodstvennikax jenixa. Onıń atqarılıwı dawamında kelin hár bir attı esitkende tájim etiwi kerek. Qosiqtan keyin kúyewdiń anası perdeni kóteredi.Búgingi kúnde mollanı kúyewdiń aǵayinler ilge alǵan qosıqtı aytıw shaqıradı.Ol qosıq aytıwı dawamında kelin hár adamnıń atı shıqqanda iyilip turadı. Qosıq tamamlanǵannan soń bolsa kúyewdiń anası oramaldı ashadı^[4].

Shillixana (qazaqsha shıllaxana)—balanıń tuwılǵan kúnin belgilew^[5].

Súyinshi — jaqsı xabar keltirgen adamǵa sawǵa beriw dástúri^[5].

Tili

Rasmiy tili qazaq^[6] túrkiy til bolıp, noǵay hám qaraqalpaq tilleri menen tıǵız baylanıslı. Jáne bir keń tarqalǵan til rus tili. Sońǵı til siyasatı úsh tildi mámlekettiń keleshektegi rawajlanıwınıń áhmiyetli faktorı sıpatında kórsetpekte^[7].

Ónermentshiligi

Hár jılı qazaq ónermentleri «Sheber» tańlawında qatnasadı. Tańlaw 2006-jılı qazaq ónermentleri ónimleriniń ishki hám xalıqaralıq kólemde básekige shıdamlılıǵın arttırıw maqsetinde baslanǵan «Qazaqstanda ónermenchilikti rawajlandırıw hám xalıq ámeliy kórkem ónerin qayta tiklew» baǵdarlaması sheńberinde ótkerilmekte. Bul baǵdarlama Qazaqstan ónermentler awqamı, «Chevron» kompaniyası, Oraylıq Aziya Evraziya qorı, Qazaqstan Mádeniyat hám málimleme ministrligi hám de YUNESKOnıń Almatıdaǵı klaster byurosı tárepinen ámelge asırılmaqta^[8].

Derekler

↑ «Scythians in Central Asia» (en-US). 2-oktyabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi.
1 2 «Kazakhstan». 26-oktyabr 2009-jılda túp nusqadan arxivlendi.
1 2 Kazakhstan — International Religious Freedom Report 2008 U.S. Department of State. Retrieved on 2009-09-07.
1 2 «Обычаи гостеприимства». 7-noyabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi.
1 2 «Обряды, традиции и обычаи. Самые популярные и широко распространённые виды спорта казахского народа.». 11-noyabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi.
↑ «Государственный язык Республики Казахстан | Departament yustitsii goroda Nur-Sultan».
↑ «Трехъязычие как один из приоритетов современного образования».
↑ „New craft works of Kazakh artisans submitted for Sheber crafts contest“. KazInform. Qaraldı: 18-sentyabr 2022-jıl.

[1] «Scythians in Central Asia» (en-US). 2-oktyabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi.

[USCOIRFk2009-2] 1 2 «Kazakhstan». 26-oktyabr 2009-jılda túp nusqadan arxivlendi.

[usstate-3] 1 2 Kazakhstan — International Religious Freedom Report 2008 U.S. Department of State. Retrieved on 2009-09-07.

[:0-4] 1 2 «Обычаи гостеприимства». 7-noyabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi.

[:1-5] 1 2 «Обряды, традиции и обычаи. Самые популярные и широко распространённые виды спорта казахского народа.». 11-noyabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi.

[6] «Государственный язык Республики Казахстан | Departament yustitsii goroda Nur-Sultan».

[7] «Трехъязычие как один из приоритетов современного образования».

[Sheber-8] „New craft works of Kazakh artisans submitted for Sheber crafts contest“. KazInform. Qaraldı: 18-sentyabr 2022-jıl.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]