Qazaqstan tariyxı

Qazaqstan, tolıǵı menen, Evraziya ishinde jaylasqan eń úlken mámleket bolıp, tariyx boyı kóp sanlı túrli xalıqlar, mámleketler hám imperiyalar ushın tariyxıy soqlıǵısıw jeri hám mákanı bolıp keldi. Tariyx boyı házirgi Qazaqstan aymaǵındaǵı xalıqlar kóshpeli turmıs tárizinde jasaǵan, bul bolsa qazaq mádeniyatınıń qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken tásir kórsetken.

Bul regiondaǵı insan xızmeti bunnan bir million–800 000 jıl burın Qarataw tawlarında, Kaspiy hám Balxash átiraplarında jasaǵan, házirgi waqıtta tuqımı qurıp ketken Homo erectus dáwirinen baslanǵan. Neandertallar bunnan 140 000-40 000 jıl aldın Qarataw tawlarında hám oraylıq Qazaqstanda jasap ótken. Zamanagóy Homo sapiens bolsa bunnan 40 000-12 000 jıl aldın Qazaqstannıń qubla, oraylıq hám shıǵıs bólimlerinde payda boldı. Aqırǵı muzlıq dáwiri (12 500-5 000 jıl aldın) tamamlanǵannan keyin, xalıqtıń qońıs basıwı pútkil mámleket boylap keńeydi, bul bolsa mamontlar hám júnli murın múyizlerdiń (woolly rhinoceros) tuqımınıń qurıp ketiwine alıp keldi. Ańshı-jıynawshı jámáátler oq-jay hám qayıqlardı oylap taptı, sonday-aq, ańshılıq ushın úyretilgen qasqırlar menen duzaqlardan paydalandı^{[derek kerek]}.

Neolit revolyuciyası sharwashılıq hám diyqanshılıqtıń payda bolıwı menen belgilendi, bul bolsa Atbasar^[1], Kelteminar^[1], Botay^[1] hám Ust-Narım mádeniyatlarınıń payda bolıwına sebep boldı^[1]. Botay mádeniyatı (b.e.sh. 3600–3100-jıllar) jılqını birinshi bolıp qolǵa úyretkeni menen tanılǵan, sonday-aq, bul dáwirde keramika hám jıltıratılǵan tas quralları payda boldı. Tórtinshi hám úshinshi mıń jıllıqlarda metal óndirisi, mıs quralların tayarlaw hám quyıw qalıplarınan paydalanıw baslandı. Bizden aldınǵı ekinshi mıń jıllıqta oraylıq Qazaqstanda kánshilik rawajlandı.

Klimattıń ózgeriwi xalıqtıń dala poyasına kóshiwine yamasa onnan ketiwine májbúr etti. Bizden aldınǵı ekinshi mıń jıllıqtıń aqırınan birinshi mıń jıllıqtıń basına shekem dawam etken qurǵaqshılıq dáwiri suwsız poyaslar hám dárya oazisleriniń xalıqsız qalıwına, al adamlar bolsa arqaǵa qaray — toǵaylı dalalarǵa kóship ketiwine sebep boldı.

Tariyxtan aldınǵı dáwir

Insanlar Qazaqstan aymaǵında Tómengi paleolit dáwirinen baslap jasap kelmekte. Olar, tiykarınan, regionnıń klimatı hám relyefine mas kelgen kóshpeli sharwashılıq penen shuǵıllanǵan^[2]. Bul regionǵa tarqalǵan tariyxtan aldınǵı Bronza dáwiri mádeniyatlarına Srubna, Afanasevo hám Andronovo mádeniyatları kiredi. B.e.sh. 500-jıl menen biziń eramızdıń 500-jılları aralıǵında Qazaqstan erte kóshpeli jawınger mádeniyatlar bolǵan Saklar hám Gunnlardıń mákanı bolǵan.

Qıpshaq-kuman dáwiri

Baslı maqalalar: Kumanlar hám Dashti Qıpshaq

Segizinshi hám toǵızınshı ásirlerde Qazaqstannıń qubla bólimleriniń bir bólimin arablar iyelep, islam dinin alıp keldi. Toǵızınshı ásirden on birinshi ásirge shekem oǵız túrkleri batıs Qazaqstandı baqlap turdı; tap sol waqıtta shıǵıs bólimdi qıpshaqlar hám kimaklardan ibarat túrkiy xalıqlar basqardı. Óz gezeginde, kumanlar XII ásirdiń baslarınan 1220-jıllarǵa shekem batıs Qazaqstandı óz qolında ustadı. Sol waqıttan baslap bul keń jollar Dashti Qıpshaq yamasa Qıpshaq dalası dep atala basladı^[2].

IX ásir dawamında qarluqlar konfederaciyası Qaraxaniyler mámleketin quradı, bul mámleket Movarounnahrdı (Oks dáryasınan, yaǵnıy házirgi Ámiwdáryadan arqa hám shıǵısqa qaray jaylasqan aymaq) iyeledi. XI ásirdiń baslarınan baslap Qaraxaniyler óz ara hám qubladaǵı Seljuk túrkleri menen turaqlı túrde urıstı. Islam dinin qabıl etken Qaraxaniyler 1130-jılları (Arqa Qıtaydan batısqa kóshken) Qaraqıtaylar tárepinen iyelep alındı. XII ásirdiń ortalarında Ámiwdárya boyındaǵı ǵárezsiz Xorezm mámleketi hálsirep qalǵan Qaraqıtaylardan bólinip shıqtı, biraq Qaraqıtaylardıń tiykarǵı bólimi 1219-jıldan 1221-jılǵa shekem dawam etken Shıńǵısxannıń monǵollar shabıwılına shekem jasap qaldı^[2].

Derekler

1 2 3 4 The Cambridge World Prehistory. University of Cambridge, June 2014. ISBN 9780521119931.
1 2 3 Curtis, Glenn E. «Early Tribal Movements». Kazakstan: A Country Study. United States Government Publishing Office for the Library of Congress. Qaraldı: 2011-jıl 19-fevral.

Sırtqı siltemeler

Qazaqstan tariyxı expat.nursat.kz saytında
Qazaqstan tariyxı britannica.com saytında
Qazaqlar hám ózbeklerdiń kelip shıǵıwı 8-noyabr 2020 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
Qazaqstan tariyxı boyınsha materiallar

[:0-1] 1 2 3 4 The Cambridge World Prehistory. University of Cambridge, June 2014. ISBN 9780521119931.

[curtistribal-2] 1 2 3 Curtis, Glenn E. «Early Tribal Movements». Kazakstan: A Country Study. United States Government Publishing Office for the Library of Congress. Qaraldı: 2011-jıl 19-fevral.

[1]

[2]