Kontentke ótiw

Qorqınısh

Wikipedia — erkin enciklopediya
«Qorqınısh», Charlz le Bryunnen: «Qumarlıqtıń táriyipleri», ~ 1720-jıl

Qorqınısh — bul qabıllanǵan qáwip-qaterlerge juwap retinde payda bolatuǵın jaǵımsız subyektiv emocional jaǵday bolıp, ol basınan keshirilgen waqıtta, ádette fiziologiyalıq hám psixologiyalıq ózgerisler menen baylanıslı boladı[1]. Bul ózgerisler kóbinese «gúresiw yamasa qashıw» reakciyaları, qáweterleniw sezimi hám ayrıqsha jaǵdaylarda immobilizaciya (qatıp qalıw reakciyası) sıyaqlı minez-qulıq reakciyalarına alıp keledi. Basqa haywanlardıń kópshiliginen (bálkim barlıǵınan) ayırmashılıǵı, adamlar házirgi yamasa kútiletuǵın stimullarǵa, sonday-aq elesletilgen waqıyalarǵa juwap retinde qorqınıshtı seziniwi múmkin[2].

Kópshilik ishki psixopatologiyalar (depressiya, mazasızlıq, suicidlik oylar hám minez-qulıq hám t.b.) disfunkcional, mazasız yamasa qorqınıshlı sezimler hám oylar menen baylanıslı hám solar arqalı saqlanadı[3]. Fobiyalar yamasa asıra siltew hám kóbinese jumısqa uqıpsızlandıratuǵın qorqınıshlar, ádette tap sonday disfunkcional xarakterge iye.

Qorqınısh kóbinese evolyuciyanıń jeke ónimi retinde qarastırıladı. Biraq, bul gipoteza barǵan sayın mashqalalı bolıp barmaqta, sebebi qorqınısh penen baylanıslı psixologiyalıq, (neyro)fiziologiyalıq hám minez-qulıq ózgerisleri menen ózgeshelikleri turaqlı túrde ashıw, muńayıw, jerkeniw hám mazasızlıq sıyaqlı basqa unamsız, joqarı qozıw jaǵdayındaǵı emocional jaǵdaylar menen uqsas ekeni anıqlandı. Evolyuciyanıń ilimiy jaqtan tiykarlanǵan ónimi — bul beyimlesiwsheńlik yamasa hár túrli minez-qulıqlar arqalı deneniń jaǵdayın ózgertiw hám deneniń mútajliklerin qanaatlandırıw qábileti, al keyinirek adamlar ushın til arqalı da (mısalı, «qorqınısh» sıyaqlı kategoriyalardı qollanıw arqalı) ámelge asırıladı[4]. Omırtqasız yamasa omırtqalı bolsın, verbal emes haywanlardı qorqınıshqa kirgiziw birdey mashqalalı, sebebi adam baqlawshısı bárqulla usı «belgini» qollaydı. «Qorqınıshqa uqsas» emociyanı kórsetetuǵın verbal haywanlar,[5] negizinen refleksiv qorǵanıw minez-qulıqların kórsetedi — siziń qorqınıshıńız olardıń sheginiwi, qashıwı yamasa qorǵanıwı bolıwı múmkin. Sonlıqtan, adam qorqınıshınıń basqa da unamsız emociyalar menen bir qatarda mádeniyat, sociallıq kontekst hám jeke qásiyet dárejesindegi ayırmashılıqlar menen tıǵız baylanıslı ekeni tańqalarlıq emes[6][7][8][9][10].

Fiziologiyalıq belgiler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Qorqınısh belgilerin kórsetip turǵan er adam

Denedegi kóplegen fiziologiyalıq ózgerisler qorqınısh penen baylanıslı bolıp, olar «gúresiw yamasa qashıw» reakciyası retinde ulıwmalastırıladı. Qáwip penen gúresiwge arnalǵan tuwma reakciya, ol dem alıw jiyiligin (giperventilyaciya), júrek soǵıw jiyiligin, periferiyalıq qan tamırlarınıń vazokonstrikciyası nátiyjesinde qannıń jıynalıwı, qarashıqlardıń keńeyiwi, bulshıq et shiyelenisiniń artıwı, sonday-aq hárbir shash follikulasına birikken bulshıq etlerdiń jıyrılıwı nátiyjesinde «dene túrshigiwi» yamasa klinikalıq tilde piloerekciya (tońıp qalǵan adamdı jılıtıw yamasa qorıqqan haywandı tásirli etip kórsetiw), terlew, qandaǵı glyukoza muǵdarınıń artıwı (giperglikemiya), sarısuw kalciyiniń joqarılawı, neytrofilli leykocitler dep atalatuǵın aq qan kletkalarınıń artıwı, uyqınıń buzılıwına alıp keletuǵın hám asqazandaǵı «gúbelekler» (dispepsiya) sezimine alıp keletuǵın sergeklik arqalı jumıs isleydi. Bul qarapayım mexanizm organizmge qáwipten qashıw yamasa oǵan qarsı gúresiw arqalı aman qalıwǵa járdemlesedi[11]. Fiziologiyalıq ózgerisler dizbegi menen birge, sana qorqınısh emociyasın sezedi.

Qorqınıshtı sezingen adamlarda bayqalatuǵın fizikalıq reakciyalar bar. Adamnıń bası aylanıwı, hálsizlik, tunshıǵıp qalǵanday sezim, terlew, entigiw, qusıw yamasa júrek aynıwı, uyıp qalıw yamasa dirildew hám usı sıyaqlı basqa belgilerdi seziwi múmkin. Bul dene reakciyaları adamǵa onıń qorqıp atırǵanın hám sol qorqınıshqa sebep bolıp atırǵan titirkeniwden uzaqlasıwı yamasa qutılıwı kerek ekenin bildiredi[12].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ McVeigh, Kieran; Kleckner, Ian R.; Quigley, Karen S.; Satpute, Ajay B. (March 2024). "Fear-related psychophysiological patterns are situation and individual dependent: A Bayesian model comparison approach." (in en). Emotion 24 (2): 506–521. doi:10.1037/emo0001265. ISSN 1931-1516. PMC 10882564. PMID 37603002.
  2. ↑ Wilson-Mendenhall, Christine D.; Barrett, Lisa Feldman; Barsalou, Lawrence W. (2013). "Situating emotional experience". Frontiers in Human Neuroscience 7. doi:10.3389/fnhum.2013.00764. ISSN 1662-5161. PMC 3840899. PMID 24324420.
  3. ↑ Shackman, Alexander J.; Fox, Andrew S. (1 February 2021). "Two Decades of Anxiety Neuroimaging Research: New Insights and a Look to the Future". American Journal of Psychiatry. 178 (2): 106–109. doi:10.1176/appi.ajp.2020.20121733. ISSN 0002-953X. PMC 7863577. PMID 33517754.
  4. ↑ Gelman, Susan A. (2009), Berthoz, A.; Christen, Yves (red.), „Essentialist Reasoning about the Biological World“, Neurobiology of "Umwelt": How Living Beings Perceive the World, Research and Perspectives in Neurosciences (Англичанша), Berlin, Heidelberg, 7–16-bet, doi:10.1007/978-3-540-85897-3_2, ISBN 978-3-540-85897-3 {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  5. ↑ Cassella. «Simple Worms Might Experience Basic, Fear-Like Emotions». Science Alert (2023-jıl 2-oktyabr).
  6. ↑ Ogren, Marissa; Barrett, Lisa Feldman; Hoemann, Katie; LoBue, Vanessa (2023). "Heightened fearfulness in infants is not adaptive". Behavioral and Brain Sciences. 46 e73. doi:10.1017/S0140525X2200187X. ISSN 0140-525X. PMC 10243669. PMID 37154371.
  7. ↑ Wang, Yiyu; Kragel, Philip A.; Satpute, Ajay B. (13 November 2024). "Neural Predictors of Fear Depend on the Situation". The Journal of Neuroscience. 44 (46): e0142232024. doi:10.1523/JNEUROSCI.0142-23.2024. ISSN 0270-6474. PMC 11561869. PMID 39375037.
  8. ↑ Brooks, Jeffrey A.; Chikazoe, Junichi; Sadato, Norihiro; Freeman, Jonathan B. (6 August 2019). "The neural representation of facial-emotion categories reflects conceptual structure".
  9. ↑ Collardeau, Fanie; Dupuis, Hannah E.; Woodin, Erica (May 2023). "The role of culture and social threats in constructing shame: Moving beyond a western lens".
  10. ↑ Jackson, Joshua Conrad; Watts, Joseph; Henry, Teague R.; List, Johann-Mattis; Forkel, Robert; Mucha, Peter J.; Greenhill, Simon J.; Gray, Russell D.; Lindquist, Kristen A. (20 December 2019). "Emotion semantics show both cultural variation and universal structure". Science. 366 (6472): 1517–1522. Bibcode:2019Sci...366.1517J. doi:10.1126/science.aaw8160. hdl:1885/220045. ISSN 0036-8075. PMID 31857485.
  11. ↑ «The Neurobiology of Fear». Serendip. 2017-jıl 23-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 9-aprel.
  12. ↑ «Symptoms-phobias». nhs.uk/ (2022-jıl 27-iyul). 2022-jıl 20-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2023-jıl 30-mart.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Qorqınısh&oldid=215926» saytınan alınǵan