Qospa gáp

Qospa gápler eki yamasa birneshe jay gáplerdiń mánilik hám sintaksislik baylanısınan dúziledi. Tómende qospa gáplerdiń mısalları keltirilgen:

1. Átirapta padalardıń tuyaǵı menen tozańǵıǵan shańlar jerge shógip, túnlerde jıltıldaǵan otlar sónip qaldı.
2. Kún birotala jılıtıp ketkennen keyin, shopanlar tawdaǵı jaylawlarǵa kóshe baslaydı. (Sh. A.)
3. Awıl arası tım-tırıs: iyt úrmeydi, adam júrmeydi. (M. D.)

Bul qospa gáplerdiń quramındaǵı jay gáplerdiń hámmesi de óz baslawısh hám bayanlawıshına iye bolıp, mánilik hám sintaksislik jaqtan baylanısqan qospa gápti dúzip kelgen. Eki yamasa birneshe jay gáplerdiń máni hám sintaksislik baylanısınàn dúzilip, bir pútin qospa oydı bildiretuǵın gáplerge qospa gáp delinedi.

Qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler tómendegi grammatikalıq qurallar arqalı baylanısadı:

1. Dáneker hám dánekerlik xızmettegi sózler arqalı: Asqar ati rapqa qaraydı, biraq heshnárse kórinbeydi. (Ó. X.) Men bul balanı húrmetleymen, óytkeni ol meniń sezimimdi oyattı. (Ó. X.) Bala úyine juwırıp kelemen degenshe, avtolavka da úylerdiń artı menen jaqınlap kelip qalǵan edi. (Sh. A.)
2. Bayanlawısh formaları arqalı baylanısadı: a) dáslepki jay gáptiń bayanlawıshı hal feyil hám hal feyildiń tirkewishli keliwi arqalı: Ay batıp, qalıń toǵayǵa qarańǵılıq shókti. (Sh. A.) Jerdiń ústinde háreket toqtap qalǵanday, bir kese shay ishim tınıshlıq shókti. (T. Q.) Sen ketkeli beri, qashan keler dep kútip otır edim. («A».); b) dáslepki jay gapiniń bayanlawıshı kelbetlik feyil, háreket atı feyiliniń seplik qosımtalı hám tirkewishli bolıp keliwi arqalı baylanısadı: Ol jańa birde qoy qorasın kórip kelgende, burshaq túwe lám de joq edi. (Ó. X.) Mektepte oqıw tamam bolǵannan keyin, Abdulla aǵasına járdem berdi. Áliy ketiwden, Begis penen Mırjıq Aydosqa alma-gezek alıp topıldı. (T. Q.) Ol kelgen waqıtta, bizler jolǵa shıǵıp tur edik. (G. I.); d) dáslepki jay gápiniń bayanlawıshı -sa/-se qosımtalı shárt meyil arqalı baylanısadı: Suw jerdiń ústine shıqsa, Qızılqum ırǵalǵan egislik boladı. (K. S.) Jumagúl jıllı sózge jadırasa da, Sernazardıń júzi solǵın edi. (Ó. A.)
3. Qatnaslıq sózler arqalı baylanısadı. Qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi bir-birine baylanıstırıwshı dánekerlik xızmettegi kim, ol, ne, sol, sonda, qaydàn, sonnan, qanday, sondày, qay jerde, sol jerde, qalay, qansha, sonsha hám t.b. sıyaqlı soraw, siltew almasıqları, geypara ráwishler qatnaslıq sózler dep esaplanadı. Qatnaslıq sózler diń soraw almasıqları arqalı bildirilgen túri qospa gáptiń baǵınıńqı gápinde, siltew almasıǵı hám ráwish arqalı bildirgen túrleri bas gápte qollanıladı: Kim jaman oqısa, sol jumıs islep te jarıtpaydı. (Sh. A.) Balasınıń islegen erlikleri ǵarrıǵa qanday unaǵan bolsa, Aysánemge de sonday unadı. (Ó. A.) Aldınǵı arba qaydan júrse, sońǵı arba da sonnan júredi. (Naqıl)
4. Dánekersiz intonaciya arqalı baylanısadı: Gúlásen qonaq penen sestin shıǵarıp sálemlesti, Petka kúlip iyegin qaqtı. (Sh. S.) Báhár keldi, terekler bórtik shıǵarıp atır.

Túrleri

Qospa gápler quramındaǵı jay gáplerdiń baylanısıw usılı hám mánisine qaray dizbekli qospa gáp, baǵınıńqılı qospa gáp hám dánekersiz qospa gáp bolıp úsh túrge bólinedi.

• Dizbekli qospa gáptiń jay gápleri dizbeklewshi dánekerler arqalı óz ara teń mánili bolıp baylanısadı. Mısalı: Baǵanaǵı ızǵırıq páseyipti, lekin kún suwıq eken. (A. Y.) Men ózime oramal satıp aldım, biraq onıń reńi maǵan onsha unamadı.
• Baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler biri ekinshisin túsindirip, baǵınıw jolı menen baylanısadı. Mısalı: Azanǵı shımırı ayaz kem-kem kúsheyip, kún suwıta basladı. (X. S.) Qorıqtaǵı jalǵızaqlar adamnan qorıqpaydı, sonlıqtan olardı jaqsı baqlawǵa boladı. (V. B.) Ol keshe sabaqqa qatnasa almadı, óytkeni ol awırıp qaldı.
• Dánekersiz qospa gáptiń jay gápleri dánekersiz intonaciya arqalı baylanısadı. Mısalı: Samal kúsheydi, átiraptaǵı hawadan shań aralas kúyiktiń iyisi keledi. (Sh. A.) Usınnan keyin xatkerde tosattan bir ózgeris payda boldı: ol álle nársege quwanǵan tárizli edi. (Ó. X.) Báhár keldi, terekler gúlley basladı.