Quday

Quday (parsısha خدا‎‎) — diniy sıyınıw hám iseniwdiń obyekti esaplanatuǵın ilahiy kúsh; jaratıwshılıq tımsalı. Hár bir dinde quday pútkil álemdi jaratıwshı sıpatında qaraladı. Quday túrli maǵlıwmatlarda túrlishe ańlatıladı. Tiykarınan quday teoriyası anıq ilimiy tiykarlanbaǵan teoriya. Áyyemgi diniy isenimlerde qudaylarǵa sıyınıw bolmay, jansız nárselerge, jan hám ruwxǵa , haywan hám ósimliklerge sıyınılǵan (animizim, fetishizim, totemizim). Shıǵısta keń tarqalǵan panteistikalıq qaraslarda (panteizm) quday tábiyattıń ózinde , quday hám tábiyat bir pútinlikti quraydı dep qaralǵan. Zardushtiylikte eki quday — jaqtılıq, jaqsılıq qudayı Ahuramazda hám qarańǵılıq, jamanlıq qudayı Axiriman bir-birine qarama-qarsı qoyılǵan. Áyyemgi shıǵıs dinlerinde hám basqa politeistikalıq (politeizm) dinlerde júda kóp qudaylarǵa ibadat qılınıp, olardan biri bas quday, qalǵanları ekinshi dárejeli qudaylar esaplanǵan. Buǵan grek mifologiyasındaǵı qudaylar iyerarxiyası mısal bola aladı. Monoteistikalıq dinlerde (monoteizm) bir qudayǵa sıyınılǵan. Buddizimde dáslep qudaylarǵa sıyınıw qadaǵan etilgen bolsada, keyin Buddanint ózi quday dep tanılǵan, bul dinde onıń menen birge basqa qudaylar da bar. Hinduiylikde tiykarǵı qudaylar — Vishnu hám Shiva. Iudazimdegi quday — Yahva dáslep qáwim qudayı hám jergilikli quday bolǵan, áyyemgi yahudiylerdiń birlesiwi hám Yahudiy patshalıǵınıń dúziliwi menen hámme yahudiylerdiń qudayına, keyin bolsa qúdiretli birden-bir qudayǵa aylanǵan. Xristianlıqta quday jalǵız, biraq 3 kóriniste (ata quday, ul quday, muqaddes ruwx quday) ańlatıladı. Islam dininde jalǵız quday — Allaǵa iseniledi. Oǵan ibadat qılıw bul dinniń tiykarǵı aqidası. Qudayǵa ibadat qılıw, qudaydan qorqıw hárqanday dinge tán.

Táriypi

Monoteistikalıq dinlerde quday álemniń jaratıwshısı hám húkimdarı sıpatında kóriledi. Zamanagóy teologiyaǵa kóre ilimiy metodlar menen anıqlanbaydı. Yahudiylik hám onnan kelip shıqqan dinlerge kóre quday hámme nársege qádir, hámme nárseden xabardar hám pák. Quday jalǵız dep kóriwshi dinler monoteistikalıq dinler dep ataladı. Qudaylar birew emes, bir neshe, dep esaplawshı dinler politeistikalıq dinler delinedi. Quday álemdi jaratqan, lekin oǵan basqa aralaspaǵan, payǵambarlar, dinler, kitaplar jibermegen, degen filosofiyalıq qaras bolsa deizm dep ataladı. Qudaydıń barlıǵına isenbew ateizm dep ataladı.

Etimologiyası

Qaraqalpaqsha quday sózi parsısha xodā (خدا) sózinen alınǵan, óz náwbetinde bul sóz roman-german tillerindegi god, gott, gud (hámmesi áyyemgi nemis tilindegi *gudan sózinen kelip shıqqan) sózleri menen túbirles.

Qudaydıń barlıǵı haqqındaǵı pikirler

Qudaydıń barlıǵı yaki joqlıǵı haqqında Orta ásirlerden berli filosofiyalıq pikirlesiw, tartısıwlar alıp barılǵan. Bunda eń dáslepki másele sonda, qudaydıń ózi kimligi hám qandaylıǵı, táriypi keskin anıq qılıp tayınlanbaǵan. Quday joq, hesh qashan bar bolmaǵan, dep pikirlewshi filosoflar álemdi ańlawda oǵan mútájlik joqlıǵın úgitleydi.

Quday haqqında qaraslar

Monoteistikalıq qaraslar

Islam

Islamda quday Alla (arabshada ﷲ) dep ataladı. Bul sóz Al-Ilah sózinen kelip shıqqan, bul jerden al - prefiksi arab tilindegi artikl, Ilah sózi bolsa "quday" dep awdarmalanadı.Quranǵa kóre Alla jalǵız, ómirbaqıy, tuwmaǵan hám tuwılmaǵan hámde oǵan teń keletuǵını joq.

Xristianlıq

Xristian qaraslarǵa kóre quday jalǵız dep qaralsada, ózin úsh kóriniste kórsetiwi múmkin: Ilahiy ata, Ilahiy ul (Isa Masih) hám Muqaddes Ruwx (bázi bir dereklerge kóre Ilahiy Muqaddes Ruwx).

Yahudiylik

Yahudiyliktiń muqaddes, dep esaplanıwshı b.e.sh. 3760-jılda jazılǵan Tawrat kitabına kóre quday jalǵız hám ol álemdi jaratqan. Bul monoteizmniń baslanıwı dep qaraladı. Yahudiy qudayı Yahve (YHWH) dep ataladı.

Politeistikalıq qaraslar

Áyyemgi Rim hám Grek mifologiyası

Áyyemgi Rim hám Grek mifologiyasına kóre qudaylar kóp hám olardıń hár biri belgili bir tábiyiy hádiyseni ańlatadı.

Hinduiylik

Vedalarǵa kóre 33 quday bar, biraq bazı bir hinduiy dereklerge kóre olardıń sanı 3399.