Kontentke ótiw

Qurmanjan Datqa

Wikipedia — erkin enciklopediya
Qurmanjan Datqa
Курманжан Датка
Qurmanjan Datqa Qırǵızstannıń 50 somlıq banknotında
Alay aymaǵınıń húkimdarı
Wákillik dáwiri
1862-jıl — 1876-jıl
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne22-may 1811(1811-05-22)
Tuwılǵan jeriPamir-Alay, Osh wálayatı, Qoqan xanlıǵı
Qaytıs bolǵan sáne1-fevral 1907(1907-02-01) (95 jasta)
Qaytıs bolǵan jeriOsh, Ferǵana wálayatı, Rossiya imperiyası
PuqaralıǵıQoqan xanlıǵı, Rossiya imperiyası
Kásibimámleketlik isker
Belgili isleriQırǵızstannıń Rossiyaǵa qosılıwı dáwirindegi diplomatiyalıq xızmetleri
Gustaf Mannergeym (ońda) hám Kurmanjan Datka

Qurmanjan Datqa[lower-alpha 1] yamasa Datqa Qurmanjan Mamatbay qızı (1811-jıl 22-may — 1907-jıl 1-fevral), sonday-aq, «Alay xanshası» (Алайская царица)[1] yamasa «Qubla xanshası» retinde tanımalı bolǵan qırǵız siyasatshısı. Ol bul aymaqtıń Rossiyaǵa qosılıwına májbúriy jaǵdayda razılıq bergen. Ol qáwim basshısı bolǵan hayal hám «Xansha» laqabına iye bolǵan[2].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qurmanjan Osh wálayatındaǵı Muńǵush urıwınıń dáwletli shańaraǵında tuwılǵan[3]. 18 jasında ol ózi toy kúnine shekem kórmegen adamǵa turmısqa shıǵıwı kerek edi. Onı kórgen waqıtta unatpadı hám dástúrdi buzıp — dáslep qońsılas Qıtayǵa qashtı, keyinirek ákesi Mamatbaydıń úyinde qalıwǵa qarar etti. 1832-jılı «Datqa» ataǵın alǵan hám Alaydıń barlıq qırǵızların basqarǵan jergilikli feodal Alimbek bul jas, kúsh-ǵayratqa tolı hayalǵa qızıǵıp, oǵan úylendi. Alimbek barǵan sayın hálsirep baratırǵan Qoqan xanlıǵında tásirli siyasatshı bolǵan, biraq 1862-jılı saraydaǵı awdarıspaq waqtında óltirildi. Onıń tul hayalı Qurmanjan Buxara hám Qoqan xanları tárepinen Alaydıń húkimdarı dep tán alındı hám oǵan «Datqa» ataǵı berildi[4].

1876-jılı Alay aymaǵı Rossiya imperiyası tárepinen qosıp alındı. Qarsılıq kórsetiw paydasız ekenligin túsingen Kurmanjan Datka óz xalqın Rossiya hákimiyatın qabıllawǵa isendirdi. Keyingi tolqınlar dáwirinde qural-jaraq satıw hám kontrabanda menen shuǵıllanıw paydalı kásipke aylandı hám 1893-jılı Qurmanjannıń eki ulı hám eki aqlıǵı kontrabanda sawdası hám bajixana xızmetkerlerin óltiriwde ayıplandı[1]. Onıń eń súyikli ulı ólim jazasınna gúmanlı etilgende, ol óziniń ayırım táreptarlarınıń onı qutqarıw haqqındaǵı usınısların biykarladı hám óziniń jeke úmitleri menen ambiciyaları xalqı ushın azap alıp keliwine jol qoymaytuǵınlıǵın ayttı; ol 1895-jılı ulına berilgen xalıq aldındaǵı ólim jazası saltanatında ózi qatnastı. Basqaları Sibiryaǵa jiberildi hám ol tiykarınan jámiyetlik turmıstan shetlesti[5][6].

Qurmanjan Datqa tınısh turmıs keshire baslaǵannan kóp ótpey, imperator Nikolay IIge ol haqqında esabat berildi hám imperator oǵan ayrıqsha patsha sawǵasın — imperiya gerbi súwretlengen, shınjırlı hám almazlar menen bezetilgen hayallar altın saatın jiberiwge qarar etti. Kóplegen atlı gvardiyashılar joldaslıǵında Osh okrugı baslıǵı Madı awılına kelip, «Qubla xanshası»na imperatordıń sawǵasın saltanatlı túrde tapsırdı.

1906-jılı oǵan baron Carl Gustaf Emil Mannergeym (keyinirek Finlyandiya prezidenti) keldi, ol sol waqıtta Rossiya armiyasınıń polkovnigi edi. Mannergeym onı fotosúwretke túsirdi. Altı aydan keyin ol qaytıs boldı[4]. Qurmanjan Datqa 96 jasınan asqan, onnan eki ulı, eki qızı, 31 aqlıǵı, 57 shóberesi hám 6 sheberesi qaldı[1].

Qurmanjan Datqa 1907-jıl 1-fevralda Madıdıǵı úyinde qaytıs boldı. Ol Osh qalasında 1895-jılı óltirilgen ulı Qamshıbektiń qasına jerlendi.

Miyrasmı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qırǵızstannıń qublasındaǵı otız jıllq jeke hákimiyatı dáwirinde Qurmanjan Datqa kórnekli mámleketlik isker ekenligin dálilledi hám ol haqqındaǵı ápsanalar áwladtan-áwladqa ótip, usı kúnlerge shekem jetip keldi. Qurmanjan Alay hám Qashqar qırǵızları arasında úlken abırayǵa iye boldı. Rus hám shet el sayaxatshıları, áskeriy hám mámleketlik iskerler, koloniyalıq hámeldarlar eger Qırǵızstannıń qublasında bolsa, álbette, Qurmanjan Datqaǵa sálem beriwge keletuǵın edi. Tariyxtan belgili bir jaǵday bar: Qurmanjannıń adamları Hindistannan Buxaraǵa baratuǵın jolda boranǵa dus kelgen eki Britaniya komissarın ólimnen qutqarıp qalǵan.

«Alay xanshası» evropalılarda ózgeshe tásir qaldırdı. Ápsanalıq Qurmanjan Datqa haqqındaǵı maqalalar, sonday-aq, onıń tiri waqtında jazılǵanları rus, francuz, nemec, polsha hám basqa kóplegen evropa basılımlarında járiyalandı.

2002-jılı Qurmanjan Datqa haqqında úsh tilde — qırǵız, rus hám ingliz tillerinde kitap basıp shıǵarıldı. 2004-jılı Bishkek qalasındaǵı Erkindik prospektinde húkimdarǵa estelik ornatıldı[7]. Bishkek hám Osh qalalarındaǵı kósheler de Qurmanjan Datqa atı menen atalǵan.

Qurmanjan Datqa esteligi Osh qalasında

Qurmanjannıń portretin barlıq úsh shıǵarılımdaǵı 50 somlıq qırǵız banknotlarınıń aldınǵı tárepinde kóriwge boladı[8]. Arqa tárepinde bolsa bir waqıtları Qurmanjan iyelikleriniń bir bólegi bolǵan Úzgen qalasındaǵı arxitekturalıq kompleks súwretlengen.

Qurmanjan Datqa atındaǵı xalıqaralıq sıylıq Qırǵız-Rus Slavyan universiteti tárepinen belgilengen. Bul sıylıq bir neshe márte túrli mámleketlerdiń ilim, mádeniyat hám siyasat ǵayratkerlerine, atap aytqanda, Qazaqstannıń birinshi xanımı Sara Nazarbaevaǵa hám Lyudmila Putinǵa berildi.

Qırǵız Respublikası prezidentiniń 2010-jıl 28-dekabrdegi pármanı menen, onıń tuwılǵanınıń 200 jıllıǵı múnásibeti menen 2011-jıl elde «Qurmanjan Datqa jılı» dep járiyalandı[9].

2014-jıl 31-avgustta, Qırǵızstannıń Ǵárezsizlik kúni, rejissyor Sadıq Sher-Niyaz tárepinen súwretke alınǵan «Qurmanjan Datqa» tariyxıy epikalıq filminiń premyerası boldı. Bul Qırǵızstan ǵárezsizlik jıllarında Qırǵız Respublikası húkimetiniń buyırtpası menen islengen birinshi tolıq metrajlı tariyxıy kórkem film bolıp tabıladı[10].

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Eskertiwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Kyrgyz: Курманжан Датка, IPA: [qʊɾmɑnt͡ɕɑ́n tɑtqɑ́]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 3 Плоских, В.М.. Наш Кыргызстан: Популярная историческая энциклопедия ( с древности до конца XIX века) (Russian), Bishkek, 2004 — 196–198 bet. 
  2. ↑ Kyrgyzstan beyond "Democracy Island" and "Failing State": Social and Political Changes in a Post-Soviet Society (en). Lexington Books, 2015-12-03 — 173 bet. ISBN 978-1-4985-1517-7. „In addition, there is Kurmanjan Datka (1811-1907), nicknamed "The Queen of Altai," a female tribal leader who initiated annexation to Russia and fought against the Uzbek-led Bukhara Emirate and Kokand khanate and her adviser Shabdan baatyr (1839-1912).“ 
  3. ↑ markeminer «Russian Conquest of Central Asia» (en). Silk Road Research (2018-jıl 6-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-iyun.
  4. 1 2 Tamm, Eric Enno. The Horse That Leaps Through Clouds: A Tale of Espionage, the Silk Road and the Rise of Modern China. Vancouver: Douglas & McIntyre, 2010 — 87–88 bet. ISBN 978-1-55365-269-4. 
  5. ↑ Ювачев, И.. Курбан-Джан-Датха, кара-киргизская царица Алая, 1907. 
  6. ↑ Васильев, А.. "Алайская царица". Родина. http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2870&n=137.
  7. ↑ «Oak Park». Visit Kyrgyz. Qaraldı: 2025-jıl 17-iyun.
  8. ↑ «Banknotes». National Bank of Kyrgyzstan. Qaraldı: 2025-jıl 17-iyun.
  9. ↑ «Who Was Kurmanjan Datka And What Does She Mean To The Kyrgyz People?». Radio Free Europe. Qaraldı: 2025-jıl 17-iyun.
  10. ↑ Rickleton, Chris «Kyrgyzstan: Nation-Building Efforts Reach the Silver Screen». Eurasia Net (2013-jıl 20-avgust). Qaraldı: 2025-jıl 17-iyun.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Qurmanjan_Datqa&oldid=215917» saytınan alınǵan