Kontentke ótiw

Rio-de-Janeyro

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
(Rio-de-janeiro degennen baǵdarlanǵan)
Rio-de-Jeneiro
Bayraǵi Gerbi
Jaylasiwi
Tiykar Salinǵan 1-mart, 1565
Shtat Rio-de-Jeneiro shtati
Xalqi
 6,323,037
4,781 adami/km²
Ana tilleri Portugalsha
Qala hakimi Eduardo Paes
Web sayti www.rio.rj.gov.br

Rio-de-Janeyro (toliq ati: São Sebastião do Rio de Janeiro) —Rio-de-Janeyro shtatınıń paytaxtı[1]. Braziliyada San-Paulu hám Amerikada xalıq sanı boyınsha altınshı, qaladan keyin ekinshi orında turadı.

1565-jılı shólkemlestirilgen qala dáslep Portugaliya imperiyasınıń dominioni bolǵan Rio-de-Janeyro kapitanlıǵınıń orayı bolǵan. 1763-jılı Braziliya mámleketiniń paytaxtı boldń. 1808-jılı Portugaliya korollik sarayı Braziliyaǵa kóshirilgende, Rio-de-Janeyro Portugaliya korolevnyası Mariya I sarayınıń ornına aylandı. Mariya óziniń balası shahzada, regent Braganza Ioann basshılıǵında Braziliyanı Portugaliya Birlesken patshalıǵı, Braziliya hám Algarves quramındaǵı patshalıq dárejesine kóterdi. Braziliyada ǵárezsizlik urısı baslanǵan 1822-jılǵa shekem Rio kóp kontinentli monarxiyanıń paytaxtı bolıp qaldı. Bul táriyxta kolonizator mámlekettiń paytaxtı rásmiy túrde óz koloniyalarınan birindegi qalaǵa kóshirilgen az sanlı jaǵdaylardan biri. Keyin ala Rio-de-Janeyro 1889-jılǵa shekem Braziliya imperiyasının paytaxtı, 1960-jılǵa shekem paytaxt Braziliyaǵa kóshirilgenge shekem respublikalıq Braziliyanıń paytaxtı bolıp xızmet etti.

Rio-de-Janeyro mámlekettegi ekinshi iri kommunallıq jalpı ishki ónimge, 2008-jıl esabınan bolsa dúnyada 30-orınǵa iye bolıp, 343 milliard dollarǵa bahalanǵan[2][3] . Bul jerde Braziliyanıń iri neft, taw-kán hám telekommunikaciya kompaniyaları, sonıń ishinde, mámlekettiń eń iri eki korporaciyası - "Petrobras" hám "Vale," Latın Amerikasınıń eń iri telemedia konglomerati - "Grupo Globo"nıń bas rezidenciyaları jaylasqan. Kóplegen universitet hám institutlardıń úyi, Braziliyadaǵı ekinshi iri ilimiy-izertlew hám rawajlanıw orayı bolıp, 2005-jıldaǵı maǵlıwmatlar boyınsha milliy ilimiy ónimniń 17 procentin quraydı[4]. Jınayatshılıq dárejesi joqarı dep esaplanıwına qaramastan, qalada Braziliyadaǵı kópshilik shtat paytaxtlarına qaraǵanda jınayatshılıq dárejesi tómen[5].

Rio-de-Janeyro - Qubla yarım shardaǵı eń kóp adam baratuǵın qalalardan biri bolıp, tábiyiy orınları, karnaval, samba, bossa nova hám Barra da Tijuca, Copacabana, Ipanema hám Leblon sıyaqlı plyajları menen belgili[6] . Karnaval dawamında paydalanılatuǵın "Sambódromo," "Marakana" stadionı, dúnyadaǵı eń iri futbol stadionlarınan biri. Rio-de-Janeyro 2016-jıldaǵı jazǵı Olimpiada hám Paralimpiada oyınlarınıń basshısı bolıp, bul qala usı ilajlardı ótkergen birinshi Qubla Amerika hám portugal tilinde sóylesetuǵın qalaǵa aylandı hám Olimpiada oyınları úshinshi márte Qubla yarımshar qalasında ótkerildi[7]. "Marakana" stadionında 1950, 2014-jıllarda futbol boyınsha jáhán chempionatı hám 2013-jılda futbol boyınsha Konfederaciyalar kubogi final oyınları ótkerilgen. Sonday-aq, qalada 2007-jılı XV Panamerika oyınları, 2024-jılı G20 sammiti, 2027-jılı futbol boyınsha hayal-qızlar arasında jáhán chempionatı ótkeriledi[8][9].

Táriyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Rio aymaǵında tupi, puri, botokudo hám maxakali xalıqları jasaǵan[10].

Koloniallıq dáwir

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
1565-jıl 1-martta Rio-de-Janeyro qalasına tiykar salındı. Súwrette Braziliya general-gubernatori Mem de Sá "alcaid"qa qala giltin tapsırıp atırǵanı súwretlengen.

Evropalılar Guanabara qoltıǵın birinshi ret 1502-jıl 1-yanvarda (sonnan Rio-de-Janeyro, "Yanvar dáryası") izertlewshi Gaspar de Lemos, Pedro Álvares Kabral flotındaǵı kemeniń kapitanı yamasa Gonsalo Koelo basshılıǵındaǵı portugal ekspediciyası waqtında ushıraǵan. Florenciyalı sayaxatshı Amerigo Vespuchchi sol ekspediciyada korol Manuel I niń mirááti boyınsha baqlawshı sıpatında qatnasqan eken[11].

1555-jılı Guanabara qoltıǵı atawlarınan biri, házirgi waqitta Vilyagnon atawı dep atalatuǵın ataw Franciya admirali Nikolya Dyuran de Vilyagnon basshılıǵındaģı 500 francuz kolonizatorları tárepinen basıp alındı. Nátiyjede Villeggnon Franciya Antarktida koloniyasın dúziwge háreket etip, atawda Fort-Kolini qalasın qurdı. Aqır-aqıbetinde, bul francuz mákan jayı shólkemlestirilgen Portugaliya koloniyası ushın júdá úlken qáwipke aylandı. 1560-jılı olardan qutılıw boyınsha buyrıq berildi. Keyin kóp jıllıq áskeriy agressiyanı Braziliyanıń jańa general-gubernatori Mem de Sá baslap berdi, keyin ala onı jiyeni Estácio de Sá dawam ettirdi. 1567-jıl 20-yanvarda francuz áskerlerine juwmaqlawshı jeńilis járiyalanıp, olar Braziliyadan pútkilley quwıp shıǵarıldı.

Atlantikadaǵı qul sawdası arqalı 500 mıńnan bir millionģa shekem bolgan afrikalılar Valongo portına satılǵan.

[12]]]

Rio-de-Janeyro qalası 1565-jıl 1-martta portugaliyalılar tárepinen Estácio de Sá, Antoniu de Mariz basshılıǵında shólkemlestirilgen. Ol San-Sebastian-du-Rio-de-Janeyro dep atalǵan. Sebastyan, Portugaliyanıń sol waqıttaǵı monarxı Sebastyanniń atı hám qáwenderi bolgan áwliye. Rio-de-Janeyro dáslep Guanabara qoltıǵınıń atı bolǵan. XVIII ásirdiń baslarına shekem qalaǵa Jan-Fransua Dyukler hám Rene Dyuge-Truen sıyaqlı tiykarınan francuz pıratları menen teńiz qaraqshıları tárepinen birneshe márte qáwip salındı yamasa hújim etildi[13].

XVII ásir aqırında Bandeyrantes qonsı Minas-Jerais kapitanlıǵında altın hám almazlardı ashtı, usı tárizde Rio-de-Janeyro baylıqtıń hár qıylı dereklerin (qanttan basqa altın, qımbat bahalı taslar) eksport etiw ushın Salvador, Baxyaǵa qaraǵanda ádewir ámeliy portqa aylandı. 1763-jıl 27-yanvarda Portugaliya Amerikasındaǵı koloniallıq hákimshilik Salvadordan Rio-de-Janeyroga kóshirildi[14]. Qala 1808-jılģa shekem, Portugaliya korol shańaraǵı hám onıń menen baylanıslı Lissabon aqsúyekleriniń kópshiligi Napoleon hújiminen qashıp, Rio-de-Janeyroǵa kóship kelgenge shekem koloniyalıq paytaxt bolıp qaldı.

Geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Túngi Úlken Rio-de-Janeyronıń Sputnikten kórinisi ISS
Rio-de-Janeyro shtatında jaylasqan

Rio-de-Janeyro Braziliyanıń Atlantika okeanı jaǵalarınıń batıs shetinde (Kabo-Friodan Ilxa-Grande qalasınıń shıģısında jaylasqan) Kozerog tropigi janında jaylasqan bolıp, bul jerde jaga sızıǵı shıǵıs hám batısqa bagdarlanǵan; usı tárizde qala tiykarınan qublaǵa qaraydı. Ol Guanabara qoltıǵı (Baía de Guanabara) kirer awızda shólkemlestirilgen bolıp, bul jerde qalanıń "shaqırıw kartası" bolǵan Sugar Bread (Pão de Açúcar) dep atalǵan jer noqatı belgilengen[15].

Maydanı 1 182,3 km² (456,5 kv mi) bolgan Rio-de-Janeyro qalasınıń xalqı derlik 6 000 000 adamdı quraydı[16][17] . Úlken metropolitan aymaǵınıń xalqı 11-13,5 million adamģa bahalanadı. Qala xalqı kariokalar dep ataladı. Braziliyanıń rásmiy qosıǵı "Cidade Maravilhosa," kompozitor André Filho.

Parkleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Parque Lage fonında Corcovado.
Botanika bagındaǵı arkalar.
Rodrigo de Freytas laguni.

Qalada Tijuca milliy baǵı, dúnyadaǵı birinshi qala toǵayı hám YUNESKOnıń ekologiyalıq miyras hám biosfera qorıqxanası sıyaqlı parkler hám ekologiyalıq qorıqxanalar bar; Pedra-Branka mámleketlik baǵı, ol jerde Rio-de-Janeyronıń eń bálent noqatı, Pedra-Branka shıńı jaylasqan; Quinta da Boa Vista kompleksi; Botanika baǵı[18]; Rio haywanat baǵı; Parque Lage; hám Passeio Publico, Amerikadaģı birinshi jámiyetlik park[19]. Bunnan tısqarı, Flamengo parkı qaladaǵı eń úlken poligon bolıp, oraydan qubla zonaga shekem sozılǵan hám ósimliklerden tısqarı muzeyler hám esteliklerdi óz ishine aladı.

1961-jıldan Tiyuca milliy baǵı (Parque Nacional da Tiyuca), qala átirapındaǵı eń úlken qala toǵayı hám dúnyadaģı eń úlken ekinshi qala toǵayı Milliy baǵ bolıp esaplanadı. Dúnyadaǵı en úlken qala toǵayı - Floresta da Pedra Branka (Aq jartas toģayı) bolıp, ol Rio-de-Janeyronıń Batıs zonasında jaylasqan[20].

Ekologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Metropoliya aymaǵında sanaat tarmaqlarınıń joqarı muǵdarda jaylasqanlıǵı sebepli qala qorshaǵan ortalıqtıń pataslanıwı boyınsha úlken mashqalalarǵa dus kelgen. Guanabara qoltıgı mangra maydanlarınan ayırılıp, xojalıq hám sanaat aqaba suwları, neft hám awır metallardıń qaldıqlarınan qıynalmaqta. Hawadaǵı qattı bólekshelerdiń muǵdarı Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkemi tárepinen usınılǵan muǵdardan eki ese joqarı, bunıń sebebi aylanıstaǵı transport qurallarınıń kópligi esaplanadı[21].

Sepetiba qoltıǵınıń suwları Guanabara qoltıǵı izinen áste-aqırınlıq penen barmaqta, 1,29 million xalıqtan ibarat xalıq tárepinen payda etilgen aqaba suwlar dárya yamasa saylarda emlenbesten shıǵarılmaqta. Sanaattıń pataslanıwına keletuģın bolsaq, awır metallar - tiykarınan cink hám kadmiydiń joqarı koncentraciyasına iye joqarı záhárli shıǵındılar mámleket siyasatı qadaǵalawı astında qurılǵan Santa-Krus, Itaguai hám Nova-Iguasu sanaat rayonlarındaǵı zavodlar tárepinen jıllar dawamında taslandı[22].

Húkimettiń keńpeyilligi hám jaqın jerdegi kóp qabatlı jaylar sanınıń ósiwi sebepli Marapendi hám Rodrigo de Freytas lagunaları zıyan kórdi. Aqaba suwlardıń nızamsız aǵızılıwı hám usıǵan baylanıslı suw otlarınıń óliwi suwlardıń kislorod penen támiyinleniwin tómenletip, balıqlardıń ólimine sebep boldı[23][24].

Ekinshi tárepten, 2008-jılı mámleketlik-jeke menshik sheriklik tiykarında laguna suwları keleshekte shomılıw ushın jaramlı bolıwın támiyinlew maqsetinde jaratılǵan degazaciyalaw belgileri bar. Záhársizlendiriw ilajları shlamlardı laguna ishindegi úlken kraterlerge ótkeriw hám teńiz benen jańa tikkeley hám jer astı baylanısın jaratıwdı óz ishine aladı, bul eki ortalıq arasında kúnlik suw almasıwın arttırıwǵa xızmet etedi. Biraq, Olimpiada dawamında laguna eskek esiw jarıslarına basshılıq etti hám adamnıń kanalizaciyası nátiyjesinde júz beriwi múmkin bolǵan infekciya haqqında kóplegen qáweterler bar edi[25].

Hawa rayı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Rio-de-Janeyroda túngi boran hám shaqmaq, Sugarloaf tawınan kórinis.
Copacabana plyaji, quyashlı kúnde.

Rio tropikalıq ıǵal hám qurǵaq klimatqa iye (Kóppen: Aw, Trewartha: Awab, Awha shegarası) bolıp, ol kóbinese dekabr hám mart ayları arasında uzaq múddetli jawın-shashın menen xarakterlenedi[26]. Qalada ıssı hám ıǵallı jaz, jıllı hám quyashlı qıs boladı. Qalanıń ishki aymaqlarında jaz aylarında 40 °C tan joqarı bolgan temperaturanıń bolıwı kóp ushırasadı. Temperatura biyiklikke, jaģaģaģa shekemgi aralıqqa, ósimlikler yamasa jerden paydalanıw túrine qarap ózgeredi.

Jaz ıssı hám boranlı boladı. 40 °C (104 °F) tan joqarı bolǵan temperaturalar jıllı yarım jıl dawamında júz beriwi múmkin, biraq jaz máwsiminde kóbirek ushirasadı. Bul kóbinese samal az bolganda hám salıstırmalı ıǵallıq procenti joqarı bolǵanda haqıyqıy "seziledi" temperatura 50 °C (122 °F) dan joqarı boladı[27][28][29][30] . Jaǵa boylap samal qurgaqlıq hám teńizden esip, temperaturanı jumsartadı. Jazda kúshli jawın-shashınlar tez-tez bolıp turadı hám olar ayırım jaǵdaylarda apachılıqlı suw tasqınları hám kóshkilerdi keltirip shıǵarǵan. Tawlı aymaqlarda jawın kóbirek jawadı, sebebi olar Atlantikadan keletuǵın ıǵal samalǵa tosqınlıq etedi[31].

Qısı jıllı, jawınlı emes. Suwıq frontlar hám tań samalları ortasha temperatura 25 °C (77 °F) dan joqarı bolģanına qaramastan, áste temperatura alıp keledi.

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ «Rio de Janeiro: travel guide». 13-iyun 2015-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 14-may 2015-jıl.
  2. ↑ «Posição ocupada pelos 100 maiores municípios em relação ao Produto Interno Bruto». Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) (16-dekabr 2008-jıl). 19-aprel 2009-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 16-dekabr 2008-jıl.
  3. ↑ «The 150 richest cities in the world by GDP in 2005». City Mayors Statistics (11-mart 2007-jıl). 18-sentyabr 2012-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-sentyabr 2008-jıl.
  4. ↑ «Assessoria de Comunicação e Imprensa». Universidade Estadual de Campinas (Unicamp) (17-iyun 2005-jıl). 17-iyun 2008-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-sentyabr 2008-jıl.
  5. ↑ «Veja o ranking das capitais mais violentas do Brasil». www.estadao.com.br. O Estado de Sao Paulo. 21-iyun 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 31-oktyabr 2018-jıl.
  6. ↑ "Rio de Janeiro's Beach Culture" 5 Iyul 2018[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Tayfun King, Fast Track, BBC World News (11 September 2009)
  7. ↑ "BBC Sport, Rio to stage 2016 Olympic Games". BBC News. 2 October 2009. https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8282518.stm.
  8. ↑ «Rio de Janeiro sediará cúpula do G20 em 2024» (pt). CNN Brazil (9-may 2023-jıl). 19-may 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 19-may 2023-jıl.
  9. ↑ «Rio de Janeiro sediará cúpula dos chefes de Estado do G20 em 2024» (pt). G1 (9-may 2023-jıl). 19-may 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 19-may 2023-jıl.
  10. ↑ Zimring, Carl A.. Encyclopedia of Consumption and Waste: The Social Science of Garbage. SAGE Publications, 27 February 2012. ISBN 978-1-5063-3827-9. 
  11. ↑ Jorge Couto, 1995, A Construção do Brasil, Lisbon: Cosmos.
  12. ↑ Romero, Simon (2014-03-08). "Rio's Race to Future Intersects Slave Past". The New York Times. Úlgi:ProQuest. https://www.nytimes.com/2014/03/09/world/americas/rios-race-to-future-intersects-slave-past.html.
  13. ↑ «History of Rio». Paralumun.com. 27-dekabr 2008-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 17-aprel 2010-jıl.
  14. ↑ Alex Robinson; Gardenia Robinson. Rio de Janeiro Footprint Focus Guide: Includes Maracana Stadium, Copacabana, Paraty, Ilha Grande, Ipanema. Footprint Travel Guides, 2014 — 28 bet. ISBN 978-1-909268-88-3. 
  15. ↑ «Where is Rio de Janeiro?». Riobrazilblog.com (8-mart 2011-jıl). 5-noyabr 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 12-mart 2013-jıl.
  16. ↑ «Area Territorial Official» (pt). IBGE. 10-fevral 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-iyul 2007-jıl.
  17. ↑ «Estimativas para 1° de Julho de 2006» (pt). IBGE. 12-yanvar 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-iyul 2007-jıl.
  18. ↑ «"Cochicho da Mata" recria floresta dentro da floresta» (pt). Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro (7-oktyabr 2005-jıl). 18-yanvar 2012-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 15-may 2017-jıl.
  19. ↑ «Parque Estadual da Pedra Branca (PEPB)» (pt). Governo do Rio de Janeiro. Instituto Nacional do Ambiente. 12-oktyabr 2012-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-sentyabr 2012-jıl.
  20. ↑ Engelbrecht Ferreira, Daniel Ernesto (April 2005). "Poluição afeta Pedra Branca" (in pt). O Globo. http://www.biodiversityreporting.org/index.php?pageId=sub&lang=pt_BR&currentItem=article&docId=18381&c=Brasil&cRef=Brazil&year=2006&date=abril%202005.
  21. ↑ Afra Balazina «Estudo revela poluição elevada em seis capitais» [Study reveals high pollution levels in six capitals] (pt). Folha Online (21-sentyabr 2007-jıl). 21-dekabr 2007-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 26-oktyabr 2008-jıl.
  22. ↑ «Contexto ambiental da Baía de Sepetiba» (pt). Observatório Quilombola (OQ) (2001). 1-may 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 26-oktyabr 2008-jıl.
  23. ↑ Hélio Almeida «Lagoa de Marapendi sofre com poluição da água» [Marapendi Lagoon suffers with water pollution] (pt) (11-yanvar 2011-jıl). 19-yanvar 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-noyabr 2012-jıl.
  24. ↑ Agência Brasil «Lagoa Rodrigo de Freitas estará despoluída até 2014, diz secretário» [Rodrigo de Freitas Lagoon will be unpolluted until 2014, says secretary] (pt). O Estado de S. Paulo (18-may 2010-jıl). 18-may 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-noyabr 2012-jıl.
  25. ↑ "For rowers in Rio's Olympic water, it's all about avoiding the splash". Chicago Tribune. http://www.chicagotribune.com/sports/international/ct-olympic-rowing-dirty-water-20160806-story.html.
  26. ↑ Alvares, Clayton Alcarde; Stape, José Luiz; Sentelhas, Paulo Cesar; de Moraes Gonçalves, José Leonardo; Sparovek, Gerd (December 2013). "Köppen's climate classification map for Brazil". Meteorologische Zeitschrift 22 (6): 711–728. doi:10.1127/0941-2948/2013/0507.
  27. ↑ «Com sensação térmica de 48 °C, cariocas se refugiram do calor nas praias» [Feeling like 48 °C, cariocas bathe in beaches trying to escape from the heat] (pt). G1 (23-fevral 2010-jıl). 26-fevral 2010-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 25-iyun 2013-jıl.
  28. ↑ «Sensação térmica no Rio de Janeiro chega a 50 °C nesta terça-feira» [Rio de Janeiro will be feeling like 50 °C this Tuesday] (pt). Yahoo! Notícias (25-dekabr 2012-jıl). 16-dekabr 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 25-iyun 2013-jıl.
  29. ↑ «Sensação térmica no Rio ultrapassa os 50 graus» [Rio de Janeiro's feels like is now greater than 50 celsius] (pt). Rede TV! (20-fevral 2013-jıl). 13-dekabr 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 25-iyun 2013-jıl.
  30. ↑ "Sensação térmica no Rio chega aos 51 graus, diz pesquisa do Inpe" (in pt). O Globo. 3 January 2014. http://oglobo.globo.com/rio/sensacao-termica-no-rio-chegou-aos-51-graus-diz-pesquisa-do-inpe-11202125.
  31. ↑ «BBC Weather – Rio de Janeiro». BBC Weather. 1-may 2015-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 14-may 2015-jıl.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Rio-de-Janeyro&oldid=197959» saytınan alınǵan