Saddam Xuseyn
| Saddam Xuseyn | |
|---|---|
 | |
| Jeke maǵlıwmatları | |
| Tuwılǵan sáne | 1937-jılı |
| Tuwılǵan jeri | Irak korolligi |
| Qaytıs bolǵan sáne | 2006-jılı |
| Siyasiy partiyası | al-Baʼs |
Saddam Xuseyn (arabsha: صدام حسين) — Iraklı mámleketlik isker. 1937-jıl 27-aprelde Iraktıń Audja qalasında tuwılǵan. 1979-2003-jıllarda Irak prezidenti. 2003-jılı Irak urısın baslap bergen. 2006-jı 30-dekabrde darǵa asıldı.
Tuwılıwı hám dáslepki ómiri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Saddam Xuseyn 1937-jılı 28-aprelde Iraktıń Tikrit qalasında kámbaǵal shańaraqta tuwılǵan.[1] Ol siyasatqa jaslıǵınan qızıǵıp, 1957-jılı Baas partiyasına qosıldı. Bul partiya arab milletshiligi ideologiyası hám socializmge tiykarlanǵan edi.
Siyasiy iskerliginiń baslanıwı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1968-jılı Baas partiyası Irakta mámleket awdarıspaǵın ámelge asırıp, hákimiyattı qolǵa aldı. Saddam Xuseyn bul awdarıspaqta áhmiyetli rol oynadı hám keyin ala vice-prezident lawazımına tayınlandı. 1979-jılda sol dáwirdegi prezident Ahmad Hasan al-Bakr lawazımınan ketkennen keyin, Saddam Xuseyn Irak prezidenti boldı.
Irakǵa basshılıq dáwiri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Saddam Xuseyn hákimiyattı qolǵa alǵannan keyin, Iraktı kúshli oraylasqan mámleketke aylandırdı hám óziniń qarsılasların qattı jazalaw menen tanıldı. Ol óz húkimranlıǵın bekkemlew ushın Irak qáwipsizlik xızmetlerin hám armiya kúshlerin kúsheytti. 1980-1988-jıllar dawamında Iran menen uzaq dawam etken urısta Saddam Xuseyn Iraktı jetekledi. Bul urısta úlken ekonomikalıq hám insanıy joǵaltıwlarǵa alıp keldi.
Persiya qoltıǵı urısı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1990-jılı Saddam Xuseyn qońsı Kuveyt mámleketin Iraktıń aymaģı dep daģaza etip, onı basıp aldı. Bul háreket xalıqaralıq jámiyetshiliktiń keskin qarsılıǵına sebep boldı hám AQSH basshılıǵındaģı koaliciya kúshleri 1991-jılı Kuveytti azat etiw ushın Persiya qoltıǵı urısın basladı.
Urıstan soń Iraqqa qatań ekonomikalıq sankciyalar qoyıldı, bul mámlekettiń ekonomikası hám xalqınıń jasaw sharayatlarına úlken zıyan jetkerdi.
BMSh sankciyaları hám xalıqaralıq basım
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Persiya qoltıǵı urısı tamamlanǵannan keyin, BMSH Iraktan óziniń yadrolıq, ximiyalıq hám biologiyalıq quralların joq etiwdi talap etti.
1990-jılları Irak xalıqaralıq inspektorlar tárepinen óz quralların joq etiwge májbúr boldı, biraq Saddam húkimetiniń BMSh talaplarına tolıq ámel etpewi xalıqaralıq basımdı kúsheytti.
2003-jılda Irak urısı hám húkimettiń awdarılıwı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]2003-jılı AQSH hám onıń awqamlasları Irakta ǵalaba qırǵın quralları bar ekenligin aytıp, Saddam Xuseyn húkimetine qarsı urıs basladı.
2003-jıldıń aprel ayında AQSH kúshleri Baǵdadqa kirip, Saddam Xuseyn húkimetin awdardı. Ol bir qansha waqıt jasırınıp júrdi, biraq 2003-jıldıń dekabrinde qolǵa alındı.
Saddam Xuseynnıń sud procesi hám óltiriliwi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Saddam Xuseyn xalıqaralıq jámiyetshilik hám Irak húkimeti tárepinen insan huqıqların buzıwda, adam óltiriwlerde hám áskeriy jınayatlarda ayıplandı.
2006-jıldıń noyabrinde ol Irak sudı tárepinen ólim jazasına húkim etildi hám sol jıldıń 30-dekabrinde Baǵdadta óltirildi.
Miyrası hám tásiri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Saddam Xuseynnıń húkimdarlıǵı dawamında Irak siyasiy hám sociallıq turaqlılıqqa iye bolsa da, onıń diktaturalıq basqarıwı Irak xalqına kóplegen qıyınshılıqlar keltiredi.
Onıń dáwirinde ekonomikalıq rawajlanıw, infrastruktura joybarları ámelge asırıldı, biraq keń kólemli repressiyalar hám urıslar sebepli mámleket úlken shıǵınlarǵa ushıradı.
Saddam Xuseyn Irakta hám arab dúnyasında qarama-qarsılıqlı shaxs bolıp qalǵan; ayırımlar onı erkin jetekshi sıpatında qabıl etse, basqalar onı qattı diktator dep esaplaydı.