Saklar

Saklar
	; Sak korollik áwladınıń «Altın adam» retinde de belgili bolǵan katafrakt usılındaǵı saltanatlı sawıt-saymanı. Almatı qasındaǵı Esik qorǵanınan tabılǵan, Qazaqstan, shama menen, b.e.sh. 400–200-jıllar.
Eń kóp tarqalǵan aymaqları
	Oraylıq Aziya, Qubla Sibir, Qubla Aziya
Tilleri
	Sak tili
Dini
	Táńirshilik, áyyemgi iran dinleri, Buddizm

Saklar^{[lower-alpha 1]}) — b.e.sh. IX ásirden baslap bizdiń eramızdıń V ásirine shekem Evraziya dalası hám Tarim basseyninde jasaǵan kóshpeli Shıǵıs Iran xalıqları toparı^[3]^[4]. Saklar Skifler menen turaqlı baylanısta bolǵan hám eki topar da keńirek tarqalǵan Skif mádeniyatlarınıń bir bólimi bolǵan^[5]. Solay bolsa da, eki topar da ózine tán geografiyalıq hám mádeniy ózgeliklerge iye^[4]. Sak tilleri Skif tilleriniń bir bólimi bolıp, Shıǵıs Iran tilleriniń bir tarmaǵı esaplanadı.

Saklar dáslepki Andronovo, Sintashta mádeniyatı hám Srubnaya mádeniyatınan kelip shıqqan bolıp, keyinirek olarǵa Baktriya-Margiyana arxeologiyalıq kompleksi hám Temir dáwirindegi Shıǵıs Aziyalı genetikalıq tásirler tásir etken^[6]^[7]. Áyyemgi parsılar, áyyemgi grekler hám áyyemgi vavilonlılar barlıq dasta kóshpelileri ushın sáykes túrde «Saka», «Skif» hám «Kimmerler» atamaların qollaǵan. Solay bolsa da, «Saka» ataması arnawlı túrde shıǵıs dalasınıń áyyemgi kóshpelileri ushın, al «Skif» ataması batıs dalasında jasaǵan uqsas kóshpeliler toparı ushın qollanıladı^[4]^[8]^[9].

Eskertiwler

↑ Áyemgi parsı tili: 𐎿𐎣𐎠 Sakā; Kharoshtxi: 𐨯𐨐 Saka; Áyemgi mısır tili: Úlgi:Script/Egyptian Hieroglyphs sk, Úlgi:Script/Egyptian Hieroglyphs sꜣg; Qıtay tili: qıt. Úlgi:Linktext, áyemgi *Sək, házirgi Sè, Sāi), Shaka (Sanskrit (Braxmi): Úlgi:Script/Brahmi, , Śaka; Sanskrit (Devanagari): शक Śaka, शाक Śāka), yamasa Sakae (Áyemgi grek tili: Úlgi:Script/Greek Sákai; Latın tili: Úlgi:Script/Classical and Medieval Latin

Derekler

↑ Chang, Claudia. Rethinking Prehistoric Central Asia: Shepherds, Farmers, and Nomads. Routledge, 2017 — 72 bet.
↑ Rhie, Marylin M.. Early Buddhist art of China and Central Asia. Leiden: Brill, 2002 — Fig. 5.70d bet.
↑ Beckwith 2009, s. 68 «Zamanagóy ilimpazlar Saka atamasın tiykarınan Shıǵıs dasta hám Tarim basseynindegi iranlılarǵa qarata isletedi»
1 2 3 Dandamayev 1994, s. 37 «Zamanagóy ilimde 'Saklar' ataması Aral boyı regionındaǵı massagetler hám Pont dastasındǵı skiflerden ajıratıw ushın Oraylıq Aziyanıń arqa hám shıǵıs bólimleri hám Shıǵıs Túrkistannıń áyemgi qáwimleri ushın qollanıladı. Bul qáwimler iran tillerinde sóylesken hám olardıń tiykarǵı xızmeti kóshpeli shárwashılıq bolǵan».
↑ Unterländer et al. 2017: «Bizden aldınǵı birinshi mıń jıllıqta kóshpeli xalıqlar Evraziya dastasın boylap Altay tawlarınan baslap Arqa Qara teńiz boyı arqalı Karpat basseynine shekem tarqaldı... Bizden aldınǵı 1-mıń jıllıqtaǵı grek hám parsı tariyxshıları massagetler hám savromatlar, keyinirek sarmatlar hám saklardıń bar ekenligin jazıp qaldırǵan: bul mádeniyatlar klassikalıq skif esteliklerinde tabılǵan qural-jaraylar, at ábrizelleri hám ózine tán 'Haywanat stili' kórkem dástúri sıyaqlı uqsas artefaktlarǵa iye bolǵan. Sol sebepli, bul toparlar jiyi skif mádeniyatına jatqızıladı...»
↑ Gnecchi-Ruscone, Guido Alberto (26 March 2021). "Ancient genomic time transect from the Central Asian Steppe unravels the history of the Scythians" (in en). Science Advances 7 (13). doi:10.1126/sciadv.abe4414. ISSN 2375-2548. PMC 7997506. PMID 33771866.
↑ Kumar, Vikas; Wang, Wenjun; Zhang, Jie; Wang, Yongqiang; Ruan, Qiurong; Yu, Jianjun; Wu, Xiaohong; Hu, Xingjun et al. (April 2022). "Bronze and Iron Age population movements underlie Xinjiang population history" (in en). Science 376 (6588): 62–69. doi:10.1126/science.abk1534. ISSN 0036-8075. PMID 35357918. https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk1534. "Bulardan saklar Keshki Bronza dáwiri (LBA) shárwalarınıń (Andronovo, Srubnaya hám Sintashta sıyaqlı) áwladları bolıp, olarǵa Baykal kóli hám BMAC populyaciyalarınan qosımsha áwladlar kelip qosılǵan. Saklar qubla Shinjanda tarqalıwdan aldın sóylesilgen indo-iran xotan tili menen baylanıstırıladı.".
↑ David & McNiven 2018: «Atlı kóshpeli turmıs tárizi 'Erte kóshpeliler' mádeniyatı dep ataladı. Bul atama hár túrli etnikalıq toparlardı (skifler, saklar, massagetler hám yuechjilar sıyaqlı) óz ishine aladı...»
↑ Diakonoff 1985: Parsılar barlıq arqa kóshpelilerin «Saka» dep ataǵan, tap grekler olardı «Skifler», al vavilonlılar «Kimmerler» dep ataǵanı sıyaqlı

[3] Áyemgi parsı tili: 𐎿𐎣𐎠 Sakā; Kharoshtxi: 𐨯𐨐 Saka; Áyemgi mısır tili: Úlgi:Script/Egyptian Hieroglyphs sk, Úlgi:Script/Egyptian Hieroglyphs sꜣg; Qıtay tili: qıt. Úlgi:Linktext, áyemgi *Sək, házirgi Sè, Sāi), Shaka (Sanskrit (Braxmi): Úlgi:Script/Brahmi, , Śaka; Sanskrit (Devanagari): शक Śaka, शाक Śāka), yamasa Sakae (Áyemgi grek tili: Úlgi:Script/Greek Sákai; Latın tili: Úlgi:Script/Classical and Medieval Latin

[1] Chang, Claudia. Rethinking Prehistoric Central Asia: Shepherds, Farmers, and Nomads. Routledge, 2017 — 72 bet.

[2] Rhie, Marylin M.. Early Buddhist art of China and Central Asia. Leiden: Brill, 2002 — Fig. 5.70d bet.

[B_68-4] Beckwith 2009, s. 68 «Zamanagóy ilimpazlar Saka atamasın tiykarınan Shıǵıs dasta hám Tarim basseynindegi iranlılarǵa qarata isletedi»

[D_37-5] 1 2 3 Dandamayev 1994, s. 37 «Zamanagóy ilimde 'Saklar' ataması Aral boyı regionındaǵı massagetler hám Pont dastasındǵı skiflerden ajıratıw ushın Oraylıq Aziyanıń arqa hám shıǵıs bólimleri hám Shıǵıs Túrkistannıń áyemgi qáwimleri ushın qollanıladı. Bul qáwimler iran tillerinde sóylesken hám olardıń tiykarǵı xızmeti kóshpeli shárwashılıq bolǵan».

[6] Unterländer et al. 2017: «Bizden aldınǵı birinshi mıń jıllıqta kóshpeli xalıqlar Evraziya dastasın boylap Altay tawlarınan baslap Arqa Qara teńiz boyı arqalı Karpat basseynine shekem tarqaldı... Bizden aldınǵı 1-mıń jıllıqtaǵı grek hám parsı tariyxshıları massagetler hám savromatlar, keyinirek sarmatlar hám saklardıń bar ekenligin jazıp qaldırǵan: bul mádeniyatlar klassikalıq skif esteliklerinde tabılǵan qural-jaraylar, at ábrizelleri hám ózine tán 'Haywanat stili' kórkem dástúri sıyaqlı uqsas artefaktlarǵa iye bolǵan. Sol sebepli, bul toparlar jiyi skif mádeniyatına jatqızıladı...»

[:1-7] Gnecchi-Ruscone, Guido Alberto (26 March 2021). "Ancient genomic time transect from the Central Asian Steppe unravels the history of the Scythians" (in en). Science Advances 7 (13). doi:10.1126/sciadv.abe4414. ISSN 2375-2548. PMC 7997506. PMID 33771866.

[:0-8] Kumar, Vikas; Wang, Wenjun; Zhang, Jie; Wang, Yongqiang; Ruan, Qiurong; Yu, Jianjun; Wu, Xiaohong; Hu, Xingjun et al. (April 2022). "Bronze and Iron Age population movements underlie Xinjiang population history" (in en). Science 376 (6588): 62–69. doi:10.1126/science.abk1534. ISSN 0036-8075. PMID 35357918. https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk1534. "Bulardan saklar Keshki Bronza dáwiri (LBA) shárwalarınıń (Andronovo, Srubnaya hám Sintashta sıyaqlı) áwladları bolıp, olarǵa Baykal kóli hám BMAC populyaciyalarınan qosımsha áwladlar kelip qosılǵan. Saklar qubla Shinjanda tarqalıwdan aldın sóylesilgen indo-iran xotan tili menen baylanıstırıladı.".

[DM_156-9] David & McNiven 2018: «Atlı kóshpeli turmıs tárizi 'Erte kóshpeliler' mádeniyatı dep ataladı. Bul atama hár túrli etnikalıq toparlardı (skifler, saklar, massagetler hám yuechjilar sıyaqlı) óz ishine aladı...»

[DiakonoffNomenclature-10] Diakonoff 1985: Parsılar barlıq arqa kóshpelilerin «Saka» dep ataǵan, tap grekler olardı «Skifler», al vavilonlılar «Kimmerler» dep ataǵanı sıyaqlı

[1]

[2]

[lower-alpha 1]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]