Sayaqbay Qaralaev

Sayaqbay Qaralaev
Sayaqbay Qaralaev
qırǵ.: Саякбай Карала уулу
	Sayaqbay Qaralaev Qırǵızstannıń 500 somlıq kupyurasında
Tuwılǵan sánesi	1894
Tuwılǵan jeri	Aq-Óleń, Túp, Íssıkól wálayatı, Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sánesi	7-may 1971
Qaytıs bolǵan jeri	Frunze, Qırǵız SSR, SSSR
Dóretiwshilik túri	shayır, manasshı
Janrı	poeziya, epos
Shıǵarmalarınıń tili	qırǵız tili
Ataqları	Qırǵız SSR xalıq artisti (1939)
Sıylıqları	Miynet Qızıl Bayraq ordeni (3 márte), «Húrmet belgisi» ordeni

Sayaqbay Qaralaev (qırǵ.: Саякбай Карала уулу; 1894-jıl 7-sentyabr — 1971-jıl 7-may) — sovet hám qırǵız manasshısı — qırǵız xalqınıń qaharmanlıq «Manas» dástanın eń tolıq atqarıwshılarınıń biri^[3]. Onıń talantı hám epostı júz mıńlaǵan qatarların yadqa biliwi sebepli zamanlasları onı «XX ásirdiń Gomeri» dep ataǵan.

Biografiyası

Sayaqbay Qaralaev 1894-jılı 7-sentyabrde Íssıkól wálayatınıń Aq-Óleń awılında tuwılǵan. 1917-jılı óz qálewi menen Qızıl gvardiya qatarına qosılıp, Sibirde, Almatıda hám Buxarada Keńes húkimmetin qorǵawda qatnasqan. 1921-jıldan 1931-jılǵa shekem Qarakol rayonındaǵı Maman hám Yrdık awıllıq keńesleriniń baslıǵı bolıp islegen.

1930-jılı Qaralaev Qırǵız ASSR Xalıq bilimlendiriw komissariatınıń Til hám ádebiyat ilimiy-izertlew institutına jumısqa shaqırılǵan. Sol waqıttan baslap onıń atqarıwındaǵı «Manas» eposın jazıp alıw jumısları baslanǵan. 1936-jılı ol Qırǵız mámleketlik filarmoniyasına rásmiy «Manas» atqarıwshısı (manasshı) retinde qabıl etilip, aylıq is haqı alıp isley baslaǵan^[4].

Manasshılıq xızmeti

Qaralaevtiń manasshılıq talantı balalıq shaǵında úlken anası Dákishtiń tásiri menen oyanǵan. Ol 1918-jıldan baslap «Manas» eposınan úzindilerdi óz betinshe ayta baslaǵan. 1924-jılı belgili manasshı Choyuke Ómúrov penen ushırasıp, bir neshe jıl dawamında onnan epos atqarıw sırların úyrengen. Sonday-aq, Qaralaev óziniń esteliklerinde manasshı Aqılbekti de óziniń ustazı retinde atap ótedi.

1935-jıldan baslap Qaralaevtiń variantı boyınsha «Manas» trilogiyasın jazıp alıw jumısları jedellesken^[5]. 1937-jılı trilogiyanıń birinshi bólimi, keyin «Semetey» hám «Seytek» bólimleri jazıp alınǵan. Onıń variantınıń ulıwma kólemi 500 553 qosıq qatarın quraydı. Bul dúnya xalıqlarınıń eposları menen salıstırǵanda:

Gomerdiń «Iliada» hám «Odisseya» shıǵarmalarınan 20 ese;
Firdawsiydiń «Shaxnama»sınan 5 ese;
Hindistannıń «Maxabxarata» eposınan 2 ese úlken.

Qaralaev epos tekstlerin bir neshe ay dawamında úziliksiz ayta alıw qábiletine iye bolǵan. 1965-jılı onıń atqarıwındaǵı «Er Tóshtúk» eposınıń francuzsha awdarması Parijde járiyalandı^[6]^[7].

Sıylıqları hám xatire

1939-jılı «Qırǵız SSR xalıq artisti» ataǵı berildi.
Úsh márte Miynet Qızıl Bayraq ordeni menen sıylıqlanǵan.
«Húrmet belgisi» ordeni hám bir neshe medallar menen sıylıqlanǵan.
Onıń súwreti Qırǵızstannıń 500 somlıq banknotasınan orın alǵan.
Rejissyor Ernest Abdıjaparov tárepinen onıń ómiri haqqında «Sayaqbay — XX ásirdiń Gomeri» atlı kórkem film súwretke alınǵan^[8].

Bibliografiya

Qırǵız tilinde

1929: «Azatlıq tańında» (qırǵ.: Эркин таңында, gúrriń)
1938: «Tóshtúk» (qırǵ.: Төштүк, epos)
1940: «Qanıkey gúrrińi» (qırǵ.: Каныкейдин жомогу)
1941: «Qanıkeydin Taytorunı shaptırıwı» (qırǵ.: Каныкейдин Тайторуну чапканы)
1955: «Umıtılmas kúnler» (qırǵ.: Унутулгус күндөр, estelikler)
1960: «Moldo baatır» (qırǵ.: Молдо баатыр, poema)
1986: «Manas» (qırǵ.: Манас, epos)

Rus tilinde

1958: «Er Toshtuk» (russha: Эр Тоштук, epos)
1959: «Altın qońıraw» (russha: Золотой звонок)

Derekler

↑ Bibliothèque nationale de France Saiakbai Karalaev // BnF authorities (fr.): ashıq maǵlıwmatlar platforması. 2011.
↑ Каралаев Саякбай // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
↑ Úlgi:GSEn
↑ Thomson, Simon C. „A Telling Tradition: Preliminary Comments on the Epic of Manas, 1856-2018“,. Medieval stories and storytelling: multimedia and multi-temporal perspectives. Turnhout, Belgium: Brepols, 2021 — 239-301 (265) bet. ISBN 978-2-503-59050-9.
↑ Jacquesson, Svetlana (5 May 2022). "From Folk Epics to Epic Monuments: Studying and Publishing Epic Lore in the Soviet Union (1920s–1960s)". Journal of Central Asian History 1 (1): 100–129. doi:10.1163/27728668-12340003.
↑ Aventures merveilleuses sous terre et ailleurs de Er-Töshtük le géant des steppes. Paris: Gallimard, 1965.
↑ DeWeese, Devin. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba TŸkles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. Penn State Press, 2010 — 241-42 bet. ISBN 9780271044453.
↑ «Sayakbay. Homer Of The 20th Century-Kyrgyz Cinema». www.kyrgyzcinema.com.

Sırtqı siltemeler

[_c6c9e28338f7c137-1] Bibliothèque nationale de France Saiakbai Karalaev // BnF authorities (fr.): ashıq maǵlıwmatlar platforması. 2011.

[_efa4868f0edd2e0c-2] Каралаев Саякбай // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.

[3] Úlgi:GSEn

[4] Thomson, Simon C. „A Telling Tradition: Preliminary Comments on the Epic of Manas, 1856-2018“,. Medieval stories and storytelling: multimedia and multi-temporal perspectives. Turnhout, Belgium: Brepols, 2021 — 239-301 (265) bet. ISBN 978-2-503-59050-9.

[5] Jacquesson, Svetlana (5 May 2022). "From Folk Epics to Epic Monuments: Studying and Publishing Epic Lore in the Soviet Union (1920s–1960s)". Journal of Central Asian History 1 (1): 100–129. doi:10.1163/27728668-12340003.

[6] Aventures merveilleuses sous terre et ailleurs de Er-Töshtük le géant des steppes. Paris: Gallimard, 1965.

[deweese-7] DeWeese, Devin. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba TŸkles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. Penn State Press, 2010 — 241-42 bet. ISBN 9780271044453.

[8] «Sayakbay. Homer Of The 20th Century-Kyrgyz Cinema». www.kyrgyzcinema.com.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]