Sebep baǵınıńqılı qospa gáp

Sebep baǵınıńqı qospa gáp — bas gáptegi is-hárekettiń isleniw sebebin bildiretuǵın baǵınıńqı gáp túri. Bul túrdegi gápler nelikten?, ne sebep?, ne sebepli? degen sorawlarǵa juwap beredi.

Sebep baǵınıńqı gáp penen bas gáp eki túrli jol menen baylanısadı:

1. baǵınıńqı gáptiń bayanlawısh forması arqalı;
2. baǵındırıwshı dánekerler arqalı.

Baylanısıw jolları

Bayanlawısh forması arqalı baylanısı

Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı:

• -ǵanlıqtan, -genlikten, -ıp/-ip, -p, -may/-mey qosımtalı hal feyillerden bolıp, bas gáp penen baylanısadı.

Mısallar: Ol da mayda qamıslıqtıń ishinen kiyatırǵanlıqtan, erkek ya hayal ekeni belgisiz edi. (Sh.S.) Usı jumısshılardıń qolı menen materiallıq baylıǵımız kóbeyip, qala hám awıllarımızdıń kelbeti tanımaslıq dárejede ózgermekte. («E.Q.»)

Al, shoyın qazanlar ótpey, iyeleri olàrdıń bàhàlàrın kemitiwge májbúr bolǵàn. (Q.A.)

• -ǵan/-gen qosımtalı kelbetlik feyil menen soń, keyin, sayın, sebepli, ushın degen tirkewishler dizbeklesip kelip, sebep baǵınıńqı gáp jasaladı.

Mısallar:

Shayıqtıń dıqqatı at qosshısına awǵan soń, Maman da atınıń júwenin tartıp izirek júrdi.

Kókiregi ósken jas biy bul gápti birinshi ret aytqanı ushın, Amanlıq heshteńe dey almay tıǵıldı. (T.Q.)

Egis waqtı bolǵanı sebepli, ákesi kelmedi. (M.D.)

Dúbeley kúsheygen sayın, tolqınlar sekiriwin shaqqanlatıp atır. (O.B.)

• Geyde -sa/-se qosımtalı shart meyil sebep ma'nisinde boladı.

Mısal:

Qara bult oynap shıǵıp jılıssa, álem jarq ete qaladı. (K.S.)

Dánekerler arqalı baylanısı

Baǵınıńqı hám bas gáp sebebi, óytkeni, nege deseń sıyaqlı baǵındırıwshı dánekerler arqalı da baylanısadı. Bul dánekerler baǵınıńqı gáptiń sebep ma'nisinde bas gápke baylanisiwına múmkinlik beredi. Kóbinese, bul gáplerdegi bayanlawısh betlik feyillerden boladı.

Mısallar:

Abduraxman sol jerde qaldı, óytkeni úydiń iyesi bul waqıtta úyinde emes edi. (Q.D.)

Alańlıqtan shıǵıp uyqılawdı uyǵardıq, nege deseń kúndiz alǵa júriw qáwipli edi. (A.G.)

Qosımsha qarań

• Qospa gáp
• Baǵınıńqı gáp
• Bas gáp
• Qaraqalpaq tili grammatikası