Shaǵım etiw

Shaǵım etiw — bul subyektiv narazılıq sezimin haqıyqatında da bastan keshirgenine yamasa keshirmegenine qaramastan, narazılıqtı bildiretuǵın qarım-qatnas forması. Ol bir qatar intrapsixikalıq hám adamlararalıq maqsetlerge xızmet etiwi múmkin, sonıń ishinde usınday narazı bolǵan basqalar menen baylanıs ornatıw, ózin-ózi seziw túsinigin bekkemlew yamasa jeke emociyanıń katarstikalıq kórinisi.

Shaǵım etiw, ásirese tovar yamasa xızmet tutınıwshısı kontekstinde, bir táreptiń normal standartlardı qanaatlandıra almaǵanı haqqında xabarlandırıw usılı bolıwı múmkin hám kemshiligi bar zattı almastırıw sıyaqlı qabıl etilgen shaǵımdı dúzetiwi kútiletuǵının bildiredi.

Shaǵım etiw daw-jánjeldi sheshiw procesiniń bir bólegi retinde jazba shaǵım beriwdiń shólkemlesken sistemasına formallastırılıwı múmkin. Basqa tárepten, bul doslar yamasa tanıslar arasındaǵı jeke kózqarastı bildiriwge hám tastıyıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın, kóbinese «sırtqa shıǵarıw» dep atalatuǵın taza rásmiy emes process bolıwı múmkin. Shaǵım etiw stress dárejesin arttırıw arqalı fizikalıq yamasa psixikalıq densawlıqqa zıyanlı bolıwı múmkin ekenin kórsetetuǵın ayırım dáliller bar.

Amerikanıń «shıqırlaǵan dóńgelek maylanadı» degen maqalı geyde másele boyınsha shaǵım etiw onıń sheshiliwin tezletiwdiń nátiyjeli quralı degen pikirdi jetkiziw ushın qollanıladı, degen menen shaǵımnıń qatańlıǵı hám onıń tiykarı arasında zárúr baylanıs joq ekeni de atap ótilgen, sonlıqtan shaǵımlar sebepli sheshilgen másele haqıyqatında sheshiwdi talap etetuǵın eń aktual másele bolmawı múmkin.

Teoriyalıq modeller

Traverso (2009) shaǵım etiw minez-qulqınıń tórt basqıshtan turatuǵın strukturasın usındı:

1. Baslaw: Shaǵım etiwshi óz máselesin qabıllawshı tárepinen moyınlanıwın qáleyledi.
2. Tiykarǵı bólim: Bul basqıshta, eger shaǵımdı qabıllawshı shaǵımǵa qosılsa yamasa kelisse, háreket keyingi basqıshqa ótedi. Biraq, eger biykarlaw bolsa, onda qabıllawshı ápiwayı túrde dawam etpeytuǵın yamasa shaǵımǵa qarsı shıǵatuǵın sóylesiwler boladı. Qatnasıwshılarǵa birge qosılıwǵa járdem beriw ushın jáne háreketlerden keyin kelesi basqısh baslanadı.
3. Shaǵımnıń rawajlanıwı: Shaǵım etiwshi shaǵım etiw háreketin dawam etiwge háreket etedi, al qabıllawshı minez-qulqın túsindiriw yamasa hátte shaǵım obektin ózi sınǵa alıw sıyaqlı sáwbetti dawam etiwdiń alternativ usıllarına ótedi. Bul ótiw ádette sın hám túsindiriw sıyaqlı basqa uqsas háreketlerge aylanadı. Nátiyjede, háreket qatnasıwshılar temanı ózgerte alǵansha yamasa kelisimge kelgenshe dawam etedi.
4. Juwmaqlaw

Bul model qollanılǵan izertlew maqsetine sáykes keldi, degen menen onıń ulıwma model retinde paydalılıǵı tek janapay shaǵımlar (qatnaspay atırǵan úshinshi tárepke qaratılǵan shaǵımlar) menen sheklenedi hám jeke tikkeley shaǵımlar (shaǵımdı qabıllawshıǵa qaratılǵan shaǵımlar) menen sáykes kelmeydi. Sonıń menen bir qatarda, shaǵımlardıń bárqulla usı basqıshlardan ótedi dep boljaw real emes, shaǵımnıń rawajlanıw basqıshın toqtatatuǵın yamasa birge qosılıw ulıwma bolmaytuǵın hám tartıs payda bolıwı múmkin bolǵan jaǵdaylarda shaǵım tek ǵana belgilenip, oǵan qosımsha qatnas bolmaytuǵın jaǵdaylar da bolıwı múmkin.

Robin Kovalski (1996) tárepinen jaratılǵan teoriyalıq model shaǵım etiw minez-qulqı tek ǵana narazılıqtan kelip shıqpaytuǵının, kerisinshe onıń eki subyektiv shegaraǵa: qanaatlanbaw shegarası hám shaǵım etiw shegarasına ǵarezli ekenligin usındı. Qanaatlanbaw hám shaǵım etiw shegaraları — bul adamnıń waqıyalarǵa degen subyektiv sezimtallıǵı hám shıdamlılıq dárejesi bolıp, bastan keshirilgen waqıyalar tiyisli shegaralarǵa jetkende, adam narazı boladı hám/yamasa shaǵım etedi. Shaǵım etiw minez-qulqı, narazılıqqa qaramastan (qanaatlanbaw shegarası joqarı yamasa tómen bolıwına qaramastan), tek adam shaǵım etiw arqalı qálegen nátiyjege erise alaman dep esaplaǵanda ǵana (shaǵım etiw shegarası tómen bolǵanda) júz beredi, mısalı, qarım-qatnas máselesin sheshiw yamasa keńsedegi ádil qarım-qatnastı arttırıw.

Bul model shaǵım etiwdi bárhama narazılıq penen birge júretuǵın minez-qulıq penen sheklemey, onıń tutas kórinisin súwretlegeni menen, model ele de júdá ulıwma bolıp tabıladı hám shaǵım etiw nege júz beretuǵının az túsindiredi, al modelde qollanılǵan shegaralar shaǵım etiw minez-qulqın tolıq túsindiriw ushın ele jetkilikli dárejede izertlenbegen. Bul shegaralarǵa nevrotizm, ekstraversiya, qadaǵalaw hám t.b. sıyaqlı kóplegen jeke hám situaciyalıq ózgeriwshiler tásir etedi. Maqala bul ózgeriwshilerdiń shegaralarǵa hám shaǵım etiw minez-qulqına itimal tásirin moyınlaydı hám talqılaydı, biraq sol tásirlerdi tikkeley izertlew ushın dım az empirikalıq izertlewler alıp barılǵan. Bul shegaralar, shaǵım etiw minez-qulqı hám usı ózgeriwshiler arasındaǵı baylanıstı qosımsha izertlew kerek ekenin kórsetedi. Bálkim, keleshektegi izertlewler ózgeriwshilerdiń shegaralarǵa hám shaǵım etiw minez-qulqına tásirin san jaǵınan tekseriw ushın adamlardıń shegaraların ólsheytuǵın psixometrikalıq ólshem jaratıwı múmkin. Soǵan qaramastan, model jeke adamlardıń shaǵım etiwge qalay sheshim qabıllawı múmkin ekeni tuwralı ádil ulıwma kózqaras beredi.