Túgólbay Sıdıqbekov
| Túgólbay Sıdıqbekov | |
|---|---|
| qırǵ.: Түгөлбай Сыдыкбеков | |
 Sıdıqbekov, 1985-jıl | |
| Tuwılǵan sánesi | 1 (14) may 1912 |
| Tuwılǵan jeri | Keń-Suw, Túp, Íssıkól wálayatı, Rossiya imperiyası |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 19-iyul 1997 (85 jasta) |
| Qaytıs bolǵan jeri | Bishkek, Qırǵızstan |
| Janrı | roman, gúrriń |
| Shıǵarmalarınıń tili | qırǵız tili |
| Ataqları | Qırǵızstan Qaharmanı (1997) |
Túgólbay Sıdıqbekov (qırǵ.: Түгөлбай Сыдыкбеков; (1912-jıl 14-may[1] — 1997-jıl 19-iyul[2]) — qırǵız jazıwshısı, «qırǵız ádebiyatınıń patriarxı» retinde tanılǵan. Oǵan 1997-jılı «Qırǵızstan Respublikası Qaharmanı» ataǵı berildi[2].
Biografiyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sıdıqbekov 1912-jılı 14-mayda Íssıkól wálayatınıń Keń-Suw awılında tuwılǵan. Ol úsh jasında ákesinen ayırıldı, al tórt jasında júz bergen zorlıq-zombılıqlar sebepli onıń shańaraǵı tawlardan pana izlewge májbúr boldı. 1918-jılı zorlıq-zombılıqlar páseygennen soń, onıń shańaraǵı izge qayttı, biraq burınǵı jasaw táriziniń joq ekenin kórdi; anası Qarakoldaǵı bir fermerde jumıs islewge májbúr boldı. Olar jarlılıqta jasaǵanına qaramastan, Sıdıqbekov Keńes dáwirinde bilim alıw imkaniyatına iye boldı, bul onıń jazıwshılıq karyerasına jaqsı tásir etti. 1920-jılları, mámlekette kótere kollektivlestiriw baslanbay turıp, ol Bishkekte veterinariya tarawında oqıdı. Bul jarlı kúndelikshi jumısshınıń balası ushın úlken imkaniyat edi. Universitet dáwirinde ol tuberkulyoz (ókpe awırıwı) menen awırıp qaldı hám kól boyındaǵı hám Gruziyadaǵı sanatoriyalarda emleniwge májbúr boldı. Óziniń dáslepki gúrrińlerinde ol kollektivlestiriw procesin maqtanısh etip jazdı, sebebi bul kóp jarlı jumısshılar (sonday-aq, onıń shańaraǵı) ushın jer iyeleri hám basqa hákimiyattaǵı toparlardıń zulmınan qorǵanıw jolı edi[3].
Sıdıqbekov qırǵız prozasınıń dáslepki jazıwshılarınıń biri retinde tanıldı hám dáslep tartıslı bolmaǵan tekstlerdi járiyalawdan basladı[3]. Ol qırǵız ádebiyatındaǵı «birinshi qırǵız romanı» dep atalǵan «Keń-Suw» (qırǵ.: Кең-Суу, 1937–38, ózi tuwılǵan awıl atı menen atalǵan) shıǵarmasın jazdı[4]. Onıń eń belgili shıǵarması — Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hám odan soń jazılǵan úshinshi romanı «Biziń zamannıń adamları» (qırǵ.: Биздин замандын кишилери) esaplanadı. Bul roman intellektuallar menen Islam dini ortasındaǵı qatnaslardı súwretlewi menen dıqqatqa ılayıq. Urıs jıllarında Sıdıqbekov kúndelikli turmıstı múmkinshiligine shekem anıq súwretlew ushın aymaq boylap sayaxat etti hám óz romanında barlıq adamlarǵa, sonday-aq, tılda qalǵan rus hayallarına hám jetim qalǵan ukrain balalarına miymandoslıq kórsetken qırǵız xalqın maqtanısh etip súwretledi.
Aali Toqombaev basqalardan bólek bul romandı sınǵa aldı; onıń aytıwınsha, bas qaharman Qudayǵa júdá ańsat ǵana súyenedi hám diniy isenimdi socializm menen teń qoyadı. Ol bul qaharmannıń obrazın realistik dep qabıllamadı: Sıdıqbekov, is júzinde, «socialistlik realizm» qaǵıydalarına qarsı shıqqan edi. Soǵan qaramastan, roman 1949-jılı 3-dárejeli Stalin sıylıǵına iye boldı. Zamanlas tariyxshılardıń pikirinshe, bul urıstan keyingi dástúriy mádeniyatqa (qırǵızlardardaǵı Islamdı da qosqanda) dıqqat qaratıw háreketiniń nátiyjesi bolıwı múmkin. Sıdıqbekovtıń romanı bolsa jazıwshınıń Keńes Awqamı menen ózin birge ekenin kórsetkeni ushın qádirli boldı[3].
1950-jıllardıń basında eń kóp tartıs tuwdırǵan «Manas eposı» haqqındaǵı máselelerde (Stalinniń bas propagandashısı Andrey Jdanov bul dástandı «burjuaziya-kosmopolitlik» mısalı retinde qaralaǵan edi), Sıdıqbekov epostı qorǵap shıqtı. Al 1952-jılǵa kelip, bul epos kútpegende antikeńeslik, antiqıtaylıq hám panislamistlik dep qaralandı[5]. 1968-jılı oǵan «Qırǵızstan SSR xalıq jazıwshısı» ataǵı berildi[6].
Bibliografiya
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- 1937–38: «Keń-Suw» (qırǵ.: Кең-Суу, roman)
- 1946: «Biziń zamannıń adamları» (qırǵ.: Биздин замандын кишилери, roman)
- 1945: «Temir» (qırǵ.: Темир, roman)
- 1950: «Gúrrińler» (russha: Рассказы)
- 1955: «Tawlar arasında» (russha: Среди гор, roman)
- 1966: «Hayallar» (russha: Женщины)
- 1969: «Ǵarrınıń namaları» (russha: Мелодии старика, poeziya)
- 1980: «Bukentaydıń táwbesi» (russha: Исповедь Букентай, roman), «Imanbaydıń peyili» (qırǵ.: Ыманбай пейили, roman) hám «Ashuuda: Qosıqlar, dástanlar» (qırǵ.: Ашууда: Ырлар, дастандар)
- 1986: «Zamanlaslar» (russha: Ровесники, roman)
- 1988: «Márt Imanbay: novella-roman» (russha: Иманбай Великодушный : роман в новеллах) hám «Kúlki hám ómir: povestler, gúrrińler» (qırǵ.: Күлкү жана өмүр : повесттер, аңгемелер)
- 1990: «Ómir tamırı: povestler hám gúrrińler» (qırǵ.: Өмүр тамыры : повесттер жана аңгемелер)
- 1996: «Bel-beles: roman-esse» (qırǵ.: Бел-белес : роман-эссе)
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Kydyrbaev, R. Z. «Tugelbai Sydykbekov». Great Soviet Encyclopedia (1970–1979). Qaraldı: 2019-jıl 20-aprel.
- 1 2 «СПИСОК ГЕРОЕВ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ: лица, награжденные Высшей степенью отличия 'Кыргыз Республикасынын Баатыры'» [List of Heroes of the Kyrgyz Republic: persons awarded the Highest Degree "Kyrgyz Respublikasynyn Baatyry"] (ru). Qaraldı: 2019-jıl 21-aprel.
- 1 2 3 Florin, Moritz. Kirgistan und die sowjetische Moderne: 1941–1991, Kultur- und Sozialgeschichte Osteuropas (de). Vandenhoeck & Ruprecht, 2014 — 72–74 bet. ISBN 9783847003137.
- ↑ Prior, Daniel G. (2008). "Kyrgyz literature". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/art/Kyrgyz-literature. Retrieved April 21, 2019.
- ↑ Laruelle, Marlene „Kyrgyzstan's Nationhood: From a Monopoly of Production to a Plural Market“,. Kyrgyzstan beyond "Democracy Island" and "Failing State": Social and Political Changes in a Post-Soviet Society. Lexington Books, 2015 — 165–84 bet. ISBN 9781498515177.
- ↑ Rollberg, Peter (1996). "A Dialogue between Salizhan Dzhigitov and Tendik Askarov". World Literature Today 70 (3): 553–57. doi:10.2307/40042057.
