Tańlanıw
Tańlanıw — súysiniwge uqsas[1] biraq azıraq quwanıshlı emociya. Robert Plutchiktiń emociyalar dóńgeleginde[2] tań qalıw, hayran qalıw hám qorqınıshtıń kombinaciyası retinde modellestirilgen.
Sózlik anıqlamalarında «ullı, joqarı, júdá kúshli yamasa usıǵan uqsas nárse payda etetuǵın húrmet, tań qalıw, qorqınısh hám t.b. basım sezimi: [mısalı] Ullı siyasiy ǵayratkerlerge tańlanıw.»[3] Jáne bir sózliktiń anıqlamasında bılay táriyip berilgen «biylik, danıshpanlıq, ullı sulıwlıq, joqarılıq yamasa qúdiret tárepinen payda bolatuǵın húrmet, qásterlew, qorqınısh hám tań qalıwdıń aralas emociyası: [mısalı] Biz Baxtıń dóretpelerin oylaǵanda tańlanıwdı sezdik. Baqlawshılar jańa quraldıń qıyratıwshı kúshine hayran qaldı.»[4]
Qaraqalpaq tilinde tańlanıw sezimi tómendegilerdi qamtıydı:
- Tań qalıw
- Hayran qalıw
- Qorqınısh aralas húrmet
- Súysiniw
- Tájim etiw sezimi
- Ullılıq aldındaǵı qorqınısh aralas húrmet
Inglis tilindegi «Awe» (tańlanıw) sózi bir waqıtta hám qorqınısh, hám húrmet, hám tań qalıw sezimlerin óz ishine aladı.
Ulıwma alǵanda, tańlanıw subyektten kúshlirek dep esaplanatuǵın obyektlerge baǵdarlanǵan.
Anıqlamalar
Tańlanıwdı anıqlaw qıyın, hám sózdiń mánisi waqıt ótiwi menen ózgergen. Baylanıslı túsinikler — súysiniw, hayran qalıw, kóterińkilik hám joqarılıq.
«Tańlanıw: On birinshi emociyamızdıń ráhátleri hám qáwipleri» kitabında neyropsixolog hám pozitiv psixologiyanıń jetekshi qánigesi Pol Pirsoll tańlanıwdıń fenomenologiyalıq izertlewin usınadı. Ol tańlanıwdı «ádette biziń sanamızdıń tar sheńberinen ádewir alıstaǵı tań qaldıratuǵın álem menen baylanıstıń basım hám hayran qaldıratuǵın sezimi» dep anıqlaydı. Pirsoll tańlanıwdı házir ilimiy jaqtan qabıllanǵan emociyalardan (yaǵnıy, muhabbat, qorqınısh, qayǵı, uyat, qızıǵıwshılıq, maqtanısh, lázzetleniw, úmitsizlik, ayıp hám ashıw) tısqarı 11-emociya dep esaplaydı[5].
Kópshilik anıqlamalar tańlanıwdıń unamlı yamasa unamsız tájiriybe bolıwına jol qoyadı, biraq tańlanıw payda etetuǵın waqıyalardı súwretlew soralǵanda, kóp adamlar tek unamlı tájiriybelerdi keltiredi[6].
Usı maqalada keyinirek talqılanatuǵın izertlewge sáykes keletuǵın tańlanıwdıń bir anıqlaması Monroy hám Keltner tárepinen belgilengen: tańlanıw adamnıń dúnyaǵa degen mentalitetin ózgertiwde hám ádettegi túsinik sheńberinen shıǵıwda «sezilgen keńlik» hám «beyimlesiw zárúrligi» retinde anıqlanadı[7].
Etimologiya
Tańlanıw (awe) termini eski inglis tilindegi «qorqınısh, seskeniw, tańlanıw» mánisin bildiretuǵın ege sózinen kelip shıqqan, ol grekshe «awırtıw» mánisin bildiretuǵın áchos sózinen payda bolǵan bolıwı múmkin[8]. Awesome (ájayıp) sózi XVI ásirdiń sońında awe (tańlanıw) sózinen kelip shıqqan bolıp, «tańlanıwǵa tolı» degen mánisti bildiredi[9]. Awful (qorqınıshlı) sózi de eski inglis tilindegi egeful («qorqınıshlı») sózin almastırıw ushın awe (tańlanıw) sózinen kelip shıqqan[10].
Teoriyalar
Evolyuciyalıq teoriyalar
Tańlanıw sociallıq ierarxiyalardı bekkemleydi
Keltner hám Xaydt tańlanıw ushın evolyuciyalıq túsindirme usındı. Olar házirgi tańlanıw emociyası áyyemgi tańlanıw sezimlerinen — tómen statuslı adamlardıń kúshlirek, joqarı statuslı adamlardıń qatnasıwında sezgen qattı baylanısqan juwabınan kelip shıqqan, bul sociallıq ierarxiyalardı bekkemlew arqalı beyimlesiwshi bolǵan dep boljadı. Bul dáslepki tańlanıw tek joqarı statuslı adamda tómen statuslı adamdı Piajetlik beyimlesiwge (jańa tájiriybege jaylasıw ushın dúnyanıń mentallıq kórinisin ózgertiw) qatnasıwın talap etetuǵın keńlik qásiyetleri (kólemde, dańqta, biylikte yamasa abırayda) bolǵanda ǵana júz bergen bolatuǵın edi. Keltner hám Xaydt bul dáslepki tańlanıw keyinirek hám keń, hám beyimlesiwdi talap etetuǵın hár qanday stimulǵa ulıwmalastırılǵan dep usınıs etedi. Bul stimullar ele de kúshlirek basqanıń qatnasıwında bolıwdı (prototiptik dáslepki tańlanıw), sonday-aq ruwxıy tájiriybelerdi, úlken kórinislerdi, tábiyiy kúshler/apatlardı, adam qolı menen islengen jumıslardı, muzıkanı yamasa ullı ilimiy teoriyanı túsiniw tájiriybesin óz ishine aladı. Keltner hám Xaydt tańlanıwdıń hám unamlı, hám unamsız mánilerge iye bolıwı múmkinligin hám tańlanıwdıń adamnıń emociya tájiriybesine tásir etetuǵın bes qosımsha ózgesheligi bar ekenin usınıs etedi: qáwip, sulıwlıq, qábilet, pazıylet hám tábiyattan tıs kúshler.
Derekler
- ↑ Keltner, Dacher. Approaching awe, a moral, spiritual, and aesthetic emotion. Informa UK Limited. http://faculty.virginia.edu/haidtlab/articles/keltner.haidt.2003.approaching-awe.pub028.pdf.
- ↑ Plutchik, R. "The Nature of Emotions". American Scientist. http://americanscientist.org/articles/01articles/Plutchik.html.
- ↑ "Awe". Reference.com. http://dictionary.reference.com/browse/awe.
- ↑ "Awe". TheFreeDictionary.com. http://thefreedictionary.com/awe.
- ↑ "Awe". Reference.com. http://dictionary.reference.com/browse/awe.
- ↑ Shiota, Michelle; Keltner, Dacher; Mossman, Amanda (2007). "The nature of awe: Elicitors, appraisals, and effects on self-concept". Cognition and Emotion 21 (5): 944–963. doi:10.1080/02699930600923668.
- ↑ "Awe". Reference.com. http://dictionary.reference.com/browse/awe.
- ↑ "Awe". Reference.com. http://dictionary.reference.com/browse/awe.
- ↑ "Awe". TheFreeDictionary.com. http://thefreedictionary.com/awe.
- ↑ "Awe". Reference.com. http://dictionary.reference.com/browse/awe.