Kontentke ótiw

Tafsir

Wikipedia — erkin enciklopediya
Kategoriya maqalalardıń bir bólegi
Islam
Isenimler
Allanıń jalǵızlıǵı  • Perishteler  • Muqaddes kitaplar  • Payǵambarlar  • Qıyamet kúni  • Táǵdir  • Aqıret
Ámeller
Iyman keltiriw  • Ibádát etiw  • Sadaqa beriw  • Oraza tutıw  • Ziyaratqa barıw
Quran  • Súnnet (Hádis, Siyra)  • Tafsir  • Aqida  • Qisas al-Anbiya («Payǵambarlar qıssası»)  • Másnawiy (Qosıqlar)  • Fiqh (huqıqtanıw)  • Sháriyat (nızam)
Tariyx
Xronologiya  • Muhammed  • Ahl ul-Bayt  • Sahoba  • Roshidun  • Xalifalıq  • Imamlar  • Orta ásirler islam ilimi  • Islamnıń tarqalıwı  • Muhammedtiń dawamshıları
Mádeniyat hám jámiyet
Alımlar  • Haywanlar  • Kórkem óner  • Futbol awqamı  • Kalendar  • Balalar  • Súnnet  • Demografiya  • Diaspora  • Firqa  • Sunniylik  • Shialıq  • Ekonomika  • Tálim  • Axloq  • Jin quwıw  • Feminizm  • Bayramlar  • Finans  • Medrese  • Axloqiy táliymatlar  • Meshit  • Muzıka  • Pıshıqlar  • Tasavvuf  • Filosofiya  • Sheʼriyat  • Siyasat  • Prozelitizm  • Pán  • Jınsıy baylanıs  • LGBT  • Qullıq  • Jámiyetlik tatıwlıq  • hayallar
Baylanıslı temalar
Murtadlıq  • Sın pikir  • Muhammed  • Quran  • Hádis  • Basqa dinler  • Islamizm  • Zorlıq  • terrorizm  • urıs  • Islamofobiya  • Jihod  • Jihodizm  • Urıs nızamı  • Sózlik

Tafsir (arab: تفسير, latınsha: tafsīr; Inglis: túsindirme) — Qurandı túsindiriw yamasa oǵan berilgen kommentariylerdi bildiredi. Tafsir avtorı — «mufassir» (arab: مُفسّر; kóbinshe: arab: مفسّرون, latınsha: mufassirūn) dep ataladı. Quran tafsiri Islamdaǵı Alla ıqtıyarın anıq túsiniw hám oǵan iseniw ushın anıqlama, túsindirme, talqılaw, kontekst yamasa kommentariy beriwge háreket etedi[1]. Qurandı talqılaw ideyası eń dáslep Qurannıń ózinde, anıq hám túsiniksiz (3:7) ayatlardaǵı jaǵdaylarǵa kommentariy beriw retinde payda bolǵan.

Tiykarınan, tafsir til bilimi, fikh hám aqiyda máseleleri menen shuǵıllanadı. Kózqaras hám jantasıw jaǵınan tafsirdi keń túrde eki tiykarǵı kategoriyaǵa bóliwge boladı: «tafsir bi-al-ma'thur» (nákil etilgen tafsir), ol Islamnıń dáslepki dáwirlerinen Muxammed payǵambar hám onıń saxabaları arqalı jetkerilgen hám «tafsir bi-al-ra'y» (pikirge tiykarlanǵan tafsir), ol jeke pikir júritiw yamasa ǵárezsiz racional oylaw arqalı júzege keledi[1].

Sunniylik, shiilik hám sufizm sıyaqlı hár túrli Islam mektepleri hám aǵımların sáwlelendiretuǵın hár bir tafsirdiń ózine tán ózgeshelikleri hám dástúrleri bar. Sonday-aq, Islamnıń qáliplesiw dáwirlerinde abıroylı musılman alımları tárepinen dúzilgen klassikalıq tafsirler hám ápiwayı adamlar menen birge keń auditoriyaǵa arnalǵan zamanagóy tafsirler arasında ulıwma parıqlar bar[1]. (Qosımsha qarań: Eyzegiza)

Etimologiya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

«Tafsir» sózi arab tilindegi «f-s-r» (ف-س-ر) túbirinen kelip shıqqan bolıp, «túsindiriw» mánisin bildiredi. Ol sózbe-sóz talqılaw, túsindiriw, bayanlaw yamasa ashıp beriw degendi bildiredi[2]. Islam kontekstinde ol arab tili hám izertlewshiniń óz bilimi járdemi menen Quran tekstinde bayanlanǵan Alla ıqtıyarın túsiniw hám ashıp beriw retinde anıqlanadı[3].

Mufassir ushın qoyılatuǵın talaplar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Úlgi:Qosımsha qarań Tafsir avtorı «mufassir» (arab: مُفسّر; kópishe: arab: مفسّرون, latınsha: mufassirūn) dep ataladı. Mufassir Qurandı abıroylı túrde talqılaw ushın til bilimi, ritorika, teologiya hám fikh sıyaqlı birneshe pánlerdi iyelewi kerek[1][4]. Kommentariydiń qabıllanıwı ushın mufassir tómendegi pánlerdi tereń biliwi shárt:

Sırǵa tolı Quran dáslepki háripleriniń terek tárizli sxeması, olar tiyisli ushırasıw sanları menen belgilengen. Ońnan solǵa qarap oqılıwı kerek.
  1. Arab tili hám fikhtı biliwi — Ilm-ul-Balogát retinde tanımalı bolıp, Qurannıń sintaksisi hám grammatikasın, sonday-aq, sóz mánisin, kórkemlew quralların túsiniw ushın kerek[4][5].
  2. Quran boyınsha tolıq bilim — Tiylkarǵı kriteriya — tolıq Qurandı túsiniw hám biliw bolıp tabıladı[6].
  3. Kontekstti biliw — tekstti durıs talqılaw ushın alım tariyxıy kontekstti hám ayatlarınıń túsisiw sebeplerin túsiniwi kerek[7].
  4. Dástúriy dereklerden (Quran hám Súnnet) paydalanıw — Tafsir al-Mathur — bul Qurannıń ózindegi basqa ayatlarǵa, sonday-aq súnnetke yamasa Muxammed payǵambardıń ózinen, onıń saxabalarınan (saxabalar) yamasa olardan keyingi áwladtan (tabiunlar) Hádis túrinde nákil etilgen túsindirmelerge tiykarlanǵan talqılaw[8][9].
  5. Aqıl (Tasfir bi'l-Ra'y) — Qurannıń mánisin túsiniw hám talqılaw ushın alımnıń ǵárezsiz pikiri, kóbinese basqa Islamiy tekstler yamasa ilimiy konsensus penen tastıyıqlanadı[10].
  6. Fikh (Islam huquqtanıwı) — Qurandaǵı huqıqıy húkimlerdi durıs túsindiriw hám qaysı ayatlarda basqaları tárepinen kúshi biykarlanǵanın (nasx) anıqlaw ushın fikh hám huqıqıy shıǵarıw metodologiyasın biliw zárúr[11][4][12].
  7. Islamiy isenimlerge qarama-qarsı talqılardan qashıw — Qurannıń hár qanday talqılawı tastıyıqlanǵan Islam teologiyasına (aqiyda) sáykes bolıwı kerek[13][1].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qurandaǵı ayatlarǵa túsindirme beriw hám dáslepki talqılardı jetkeriw Muxammed payǵambar qaytıs bolǵannan keyin onıń saxabalarınıń (saxabalar) moynına tústi, sebebi olar Quran tilin, onıń túsisiwiniń sociallıq kontekstin hám Muxammed payǵambardıń oylaw kórkem-ónerin jaqsı biler edi[14][15]. Bul basqıshta tafsir hámme jerdi qamtıp almay, tek anıq emes sózler, frazalar hám ayatlar túsindiriletuǵın edi[1].

Quran boyınsha jazba kommentariya ádebiyatınıń payda bolıwı sál keyinirek júzege keldi. Ayırım dástúrlerge kóre, eń dáslepki jazba tafsir Muxaxid ibn Jabr (v. 722) tárepinen jazılǵan, biraq onıń atı menen saqlanǵan tafsirler keyingi ásirlerde dúzilgen bolıwı múmkin[16][17]. Búgingi kúnge shekem saqlanıp qalǵan eń dáslepki Quran kommentariyasın VIII ásirdiń ortalarında Muqatil ibn Sulayman jazǵan. Keyingi kommentariylerden parqlı túrde, Muqatildiń jumısı tolıq túsindirme emes, bálkim, qısqasha anıqlamalardan ibarat bolǵan[18].

Saxabalardan keyingi áwladlar dáwirinde, tabiunlar (tabiunlar) tafsir ushın dereklerdiń keń kólemin paydalana basladı. Tolıq Quran talqılana basladı hám tafsirler Hádis kitaplarınan bóleklenip, óz aldına ádebiyat retinde qáliplesti. Bul dáwirde Mekke, Madina hám Irak sıyaqlı ilimiy oraylarda túrli tafsir mektepleri payda boldı[1][15][14]. Sol dáwirdiń kózge kóringen mufassirleriniń biri Sufyan al-Sawriy bolıp tabıladı[1].

Amerika alımı Samuel Rosstıń aytıwınsha, házirgi kunda 2700 Quran kommentariyasınıń qoljazbası bar hám 300 túsindirme baspadan shıqqan[19].

Metodlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Quran talqılaw metodologiyası dástúriy kommentariylerde eki tiykarǵı baǵdarǵa bólinedi: nákil etilgen dástúriy dereklerge tiykarlanǵan túsindirme — «tafsir bi'l-ma'thur» (arab: التفسير بالمأثور; nákil etilgen tafsir) hám ǵárezsiz aqılǵa tiykarlanǵan túsindirme — «tafsir bi'l-ra'y» (arab: التفسير بالرأي; pikirge tiykarlanǵan tafsir)[1].

Dástúriy dereklerden paydalanıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derektiń eń abıroylısı Qurannıń ózi, keyin Hádisler, saxabalar hám tabiunlar nákilleri, klassikalıq arab ádebiyatı hám Israiliyat bolıp tabıladı. «Tafsir bi'r-riwaya»nıń áhmiyetli úlgileri retinde At-Tabariydiń «Jami al-Bayan» hám Ibn Kasirdiń «Tafsir al-Quran al-Azim» shıǵarmaların keltiriw múmkin.

Qurannıń bir ayatın basqa bir ayatı menen túsindiriw júdá keń tarqalǵan metod, sebebi Quran ayatları bir-biri menen tereń baylanısqan. Kóplegen sózler yamasa ayatlar Qurannıń basqa jerinde anıqlap beriledi. Bul metodtı keń qollanǵan mufassirlerden biri Muxammed Xuseyn Tabatabai bolıp tabıladı. Qurannan keyingi eń áhmiyetli derek — Hádis bolıp tabıladı. Muxammed payǵambardıń túsindirmeleri eń joqarı abıroyǵa iye.

Basqa dereklerge saxabalardıń, tabiunlardıń hám tabi-tabiunlardıń nákilleri kiredi. Olardıń abıroyı Muxammed payǵambardıń mınaday Hádisine tiykarlanadı: «Eń jaqsı adamlar — meniń dáwirimde jasaǵanlar, keyin olardan keyingiler (Tabiunlar) hám olardan keyingiler (úshinshi áwlad)»[20].

Ǵárezsiz aqılǵa tiykarlanǵan túsindirme

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

«Tafsir bi'l-ra'y» — bul alımnıń óz racional aqılın hám pikiri júritiwiniń (Ijtixad) nátiyjesi retinde payda bolatuǵın talqılaw. Bul metod kommentatordıń óz pikirin qosıwı menen ózgeshelenedi. Bul metod Quranǵa (Sad súresi, 29-ayat) tiykarlanǵan dep esaplanadı: «(Bul Quran) — Biz saǵan ayatları haqqında oylansın hám aqıllı adamlar úgit-násiyat alsın dep túsirgen bereketli Kitabımız»[1]. Biraq bul metod tek ǵana jeke kózqaras emes, bálki, tiykarǵı dereklerge súyeniwi shárt. Bilimsiz halda Quran haqqında pikir aytıw Hádislerde qatań qadaǵan etilgen. Bul metodtıń áhmiyetli úlgileri retinde Al-Baydaviydiń «Anvar al-Tanzil» hám Faxr ad-Din ar-Raziydiń «Mafatix al-G'ayb» shıǵarmaların keltiriw múmkin.

Aǵımlar boyınsha bólistiriliw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Islam teologiyası kóplegen Islam mektepleri hám tarmaqlarına bólingen hám hár bir mektep Qurandı óz kózqarası menen talqılaydı.

Sunniy

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Tafsir Ibn Kasirniń 2-6 hám 8-tomları.

Muxammed ibn Jarir at-Tabariy dáwiri klassikalıq dáwir retinde qabıllanadı. «Tafsir at-Tabariy» Sunniylikteshi eń áhmiyetli túsindirmelerden biri bolıp tabıladı[21]. Keyinirek Ibn Kasir óz ustazı Ibn Taymiyanıń metodın qollanıp, Qurandı Quran yamasa súnnet penen talqılawǵa basım berdi. Zamanagóy dáwirde bolsa racionalistlik (Sayyid Ahmadxan, Muxammed Abduh) hám ilimiy (tafsir ilmiy) jaqınlasıwlar payda boldı.

Shii

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Komdaǵı Ullı Ayatollalar; Shii islamında Qurandı talqılaw huqıqına iye Irandaǵı joqarı dárejeli alımlar[22] «Xujjat al-Islam», «Ayatolla», «Ayatolla al-Uzma» sıyaqlı titullardan paydalanǵan hám xalıq hám hákimshilik ústinen basshılıqqa iye bolǵan[23]

Shiiliktegi tafsirler Sunniyliktegi máseleler menen shuǵullansa da, Imamat túsinigine hám Muxammed payǵambardıń shańaraǵı (Áhli-beyt), ásirese Ali tárepinen nákil etilgen túsindirmelerge úlken áhmiyet beredi. Shii mufassirleri Qurannıń sırtqı (zaxir) mánisi menen birge onıń ishki (batin) mánisine de úlken dıqqat qaratadı. Áhmiyetli shii tafsirlerine Shayx Tusidiń «Al-Tibyan» hám Shayx Tabarsidiń «Majma al-Bayan» shıǵarmaları kiredi[1].

Sufi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Sufizmdegi tafsir — bul tekstke ezoterikalıq yamasa mistikalıq mánis beriw bolıp tabıladı. Bunday talqılarda Qurannıń jeti dárejeli ishki mánisi bar ekenligi tuwralı Hádiske súyeniledi. Eń tanımalı Sufi tafsirlerine At-Tustariy, Al-Bruseviy hám Ahmad ibn Axibanıń shıǵarmaları kiredi.

Quranist

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Quranistler tek ǵana Quranǵa isenip, Hádislerdi hám dástúrlerdi qabıllamaydı. Zamanagóy mufassirlerden Yashar Nuri Óztúrk hám Edip Yúksel usınday kózqarastaǵı shıǵarmalar jazǵan.

Tafsir-ilmiy (ilimiy talqılaw)

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
NASA tárepinen 1969-jılı Apollon-10 missiyası waqtında alınǵan fotosúwret. Rima Ariadaeus, Ay betindegi kóplegen arnalardıń biri, internet forumlarında Aydıń ekige bólinginine dálil retinde kórsetilgen[24][25].

1970-80-jıllardan baslap Quranda zamanagóy ilimiy faktlerdiń (relyativlik teoriyası, Kvant mexanikası, Úlken jarlıs teoriyası, Embriologiya hám t.b.) álle-qashan bar ekenligi tuwralı ideyalar tanımal boldı. Bul baǵdar geyde «Bukayllizm» dep te ataladı[26]. Biraq, kóplegen alımlar (mısalı, Maulan Ashraf Ali Thanvi, Syed Nomanul Haq) bunday jondasıwdı sınaǵan hám Qurannıń tiykarǵı maqseti ilimiy ashılıwlar emes, bálki hidayat ekenligin aytqan.

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Mir, Mustansir. (1995). "Tafsīr". In John L. Esposito. The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World. Oxford: Oxford University Press.
  2. ↑ «Interpreting The Text». 2017-jıl 27-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 11-noyabr.
  3. ↑ Al-Zehebi, Al-Tafsir vel Mufassirun
  4. 1 2 3 Allama Jalaludin, Suyuti. الاتقان فی علوم القرآن. Darul Ishat, 2008. 
  5. ↑ Goldziher, Ignaz. Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Fachbuchverlag-Dresden, 1920. ISBN 978-3956926365. 
  6. ↑ Mir, Mustansir. Coherence in the Qurʾān: a study of Iṣlāḥī's concept of naẓm in Tadabbur-i Qurʾān. Indianapolis, IN: American Trust Publ, 1986. ISBN 978-0-89259-065-0. 
  7. ↑ Wāḥidī, Abu-'l-Ḥasan ʿAlī Ibn-Aḥmad al-. Al-Wāḥidī's Asbāb al-nuzūl, Royal Aal al-Bayt Institute for Islamic Thought, Great commentaries on the Holy Qurʾan̄, Louisville, KY: Fons Vitae, 2008. ISBN 978-1-891785-18-4. 
  8. ↑ Kathir, Hafix Ibn. Tafsir Ibn Kathir. Dar-us-Salam Publications, 2000. ISBN 978-1591440208. 
  9. ↑ Suyūṭī, Ǧalāl-ad-Dīn ʿAbd-ar-Raḥmān Ibn-Abī-Bakr as-; Algar, Hamid; ʿUṯmān Saiyid Aḥmad Ismāʿīl. Al-itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān, Centre for Muslim Contribution to Civilization, Reading$nGarnet Publ, The perfect guide to the sciences of the Qurʹān, 2011. ISBN 978-1-85964-242-9. 
  10. ↑ Taymiyyah. Muqaddimah fi Usul at-Tafsir. 
  11. ↑ Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic jurisprudence, 3. rev. and enlarged ed., repr, Cambridge: The Islamic Texts Society, 2011. ISBN 978-0-946621-82-8. 
  12. ↑ As-Suyuti, Imam Jalaludin. Al-Itqan fi Ulum al-Qur'an. Dar Ibn Hazm, 2015. ISBN 978-9953816197. 
  13. ↑ Jackson, Sherman A.; Ġazzālī, Abū-Ḥāmid Muḥammad Ibn-Muḥammad al-. On the boundaries of theological tolerance in Islam: Abū Ḥāmid al-Ghāzalīʾs Fayṣal al-Tafriqa bayna al-Islam wa al-Zandaqa, 2. impression, Studies in Islamic philosophy, Oxford: Oxford University Press, 2003. ISBN 978-0-19-579791-6. 
  14. 1 2 Saeed, Abdullah. Interpreting the Qurʼān: towards a contemporary approach. Abingdon [England] ; New York: Routledge, 2006 — 9–11 bet. ISBN 978-0-415-36537-6. OCLC ocm57211181. 
  15. 1 2 McAuliffe, Jane Dammen. Qur'anic Christians: An Analysis of Classical and Modern Exegesis. Cambridge: Cambridge University Press, 1991. DOI:10.1017/cbo9780511598203. ISBN 978-0-521-36470-6. 
  16. ↑ Leemhuis 1988, s. 19–22.
  17. ↑ Berg 2003, s. 269, 277.
  18. ↑ Sinai 2014.
  19. ↑ Samuel J. Ross, "What Were the Most Popular tafsīrs in Islamic History? Part 1: An Assessment of the Manuscript Record and the State of tafsīr Studies", Journal of Qur'anic Studies, Volume 25 Issue 3, Page 1-54, ISSN 1465-3591
  20. ↑ «The Hadith Book (48. Witnesses): nr. 819». Search Truth. 2015-jıl 14-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2013-jıl 21-iyul.
  21. ↑ C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", Vol. 10, p. 14.
  22. ↑ Sociology of religions: perspectives of Ali Shariati (2008) Mir Mohammed Ibrahim
  23. ↑ Newman 2006, s. 734
  24. ↑ «Moon Split Miracle Chain Letter». Hoax Slayer.
  25. ↑ Soora, Gayathri «Split Moon image goes viral on WhatsApp; Fact Check | Digit Eye» (en-US) (2020-jıl 14-aprel). Qaraldı: 2021-jıl 13-yanvar.
  26. ↑ SARDAR, ZIAUDDIN (21 August 2008). "Weird science". New Statesman. https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific. Retrieved 11 April 2019.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Berg, Herbert „Competing Paradigms in Islamic Origins: Qurʾān 15:89–91 and the Value of Isnāds“,. Method and Theory in the Study of Islamic Origins. Brill, 2003 — 259–290 bet. 
  • Cook, Michael. The Koran; A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-285344-8. 
  • Leemhuis, Fred „Origins and Early Development of the tafsir Tradition“,. Approaches to the History of the Interpretation of the Qur’ān. De Gruyter, 1988 — 13–30 bet. 
  • Medieval Islamic Civilization. Taylor & Francis, 2006. ISBN 978-0-415-96692-4. 
  • Úlgi:Harvc
  • Sinai, Nicolai „The Qur'anic Commentary of Muqātil b. Sulaymān and the Evolution of Early Tafsīr Literature“,. Tafsīr and Islamic Intellectual History: Exploring the Boundaries of a Genre. Oxford University Press, 2014 — 113–143 bet. 
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Tafsir&oldid=215603» saytınan alınǵan