Kontentke ótiw

Tanganyika

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya

Tanganyika — Afrikadaǵı, Kongo Demokratiyalıq Respublikasiı, Tanzaniya, Zambiya hám Burundi aymaqlarında jaylasqan kól. Kólemi boyınsha dúnyadaǵı ekinshi en úlken hám tereńligi boyınsha Sibirdegi Baykal kólinen keyin ekinshi orında turadı[1]. Dúnyadaǵı eń uzın dushshı suwlı kól[2][3], sonday-aq, maydanı boyınsha 6-orındaǵı eń úlken kól[2][4] . Kól tórt mámleket - Tanzaniya, Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR), Burundi hám Zambiya arasında bólistirilgen bolıp, Tanzaniya (46%) hám KDR (40%) kóldiń kópshiligine iyelik etedi. Lukuga dáryası arqalı Kongo dáryası sistemasına quyıladı hám nátiyjede Kongo Demokratiyalıq Respublikası Banana Atlantika okeanına quyıladı. Jaǵalıqları tegis, ayırım jerlerde biyik hám tik. Tanganyikaǵa Malagara hám Ruzizi dáryaları quyıladı. Faunası endemiklerge júdá bay. Begamot, krokodil, júziwshi quslardıń túrleri kóp. Átirapında milliy baǵlar shólkemlestirilgen. Balıq awlanadı. Keme qatnaydı. Portları: Kigoma, Bujumbura, Kalima. Tanganyikaǵa evropalıqlardan birinshi bolıp 1858-jılı inglis sayaxatshıları R.Byorton hám J.Spikler barǵan.

Geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Tanganyika kóli Shıǵıs Afrika riftiniń batıs tarmaģı Albertin riftinde jaylasqan bolıp, oypatlıqtıń taw diywalları menen qorshalǵan. Afrikadaǵı eń úlken riftli kól hám kólemi boyınsha dúnyadaǵı 2-shiyrin suwlı kól bolıp tabıladı. Afrikadaģı eń tereń kól bolıp, qurǵaqlıqtaģı eń kóp dushshı suwģa iye hám dúnyadaģı duzshi suwdıń 16% in quraydı. Ulıwma arqa-qubla baģıtında 676 km ge sozılǵan hám ortasha 50 km ge teń. Kóldiń maydanı 34 mıń km². Jaģa sızıģı 1900 km, ortasha tereńligi 572 m hám maksimal tereńligi 1471 m (Arqa basseynde). Onda 18 750 km³ (4,500 kub mil) suw bar.

Suw ózgeshelikleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Tanzaniyanıń Kigoma wálayatı Kagongo uezdindegi Tanganyika kóliniń móldir suwlı kóli

Kóldiń suwı 0-100 m tereńliklerde pH 9 átirapındaǵı siltili boladı[5]. Bunnan tómende 8,7 átirapında bolıp, Tanganyikanıń eń tereń bólimlerinde 8,3-8,5 ge shekem azayıp baradı. [2] Usıǵan uqsas úlgini elektr ótkizgishlikte de kóriw múmkin, joqarı bólimde shama menen 670 μS/cm den eń tereń bólimde 690 μS/cm ge shekem[5].

Biologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Jer bawırlawshılar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Tanganyika kóli hám oǵan baylanıslı suwlı-batpaqlı jerlerde Nil krokodilleri (máselen, ataqlı gigant Gustav), Zambiya sharnirli terrapinleri, tisli sharnirli terrapinler hám panalı sharnirli terrapinler (sońģı túrler kóldiń ózinde emes, al qonsı lagunalarda) jaylasqan[6]. Tiykarınan balıqlar menen azıqlanıwshı jol-jol suw kobrasınıń qáwip astında turǵan kishi túri - boran suw kobrası tek ǵana Tanganyika kólinde ushırasadı, kóldegi taslı jaǵalardı jaqsı kóredi[6][7].

Cixlid balıqlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Biolog 2020-jılı Tanganyika kóliniń ılay suwlarında cixlid balıqlarınıń evolyuciyası hám túrleniwin jaqsıraq túsiniw maqsetinde olardıń awqatlanıwına beyimlesiwlerin úyreniw ushın úlgilerdi jıynap atır.
Tanganyikanıń kóp sanlı ciхlidlerinen biri " Neolamprologus brichardi." Bul túr hám onıń jaqın tuwısqanı "N. pulcher" nıń qıyın minez-qulıqları tolıq úyrenilgen[8][9][10] [11][12]

Tanganyika kólinde cixlidlerdiń keminde 250 endemik túrleri ushırasadı[11] hám anıqlanbaǵan túrlerinda tabılıwı múmkin[12]. Kóldiń cixlid túrleriniń derlik barlıǵı (shama menen 98%) tek sol jerde ushırasadı hám basqa hesh jerde ushıraspaydı, sol sebepli ol túrleniw hám evolyuciyanı úyreniw ushın qımbat bahalı biologiyalıq resursqa aylanadı[13][14]. Afrika Ullı kólleriniń, sonıń ishinde, Tanganikanıń cixlidleri omırtqalı haywanlardaǵı sáykeslesiwshi radiaciyanıń eń hár qıylı kólemin sáwlelendiredi.

Táriyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Tanganyika kóli. Qara sızıq Genri Morton Stenli marshrutın kórsetedi.

Dáslepki Homo sapiensler tas dáwirinde aymaqqa tásir kórsetken dep esaplanadı. Orta tas dáwirinen sońģi tas dáwirine shekem bolgan dáwir jetilisken ańshi-terimshiler dáwiri sipatında súwretlenedi[26].

Aymaqtıń jergilikli xalqı balıq awlawda paydalanatuǵın kóplegen usıllar bar. Olardıń kópshiliginde jaqtılıqqa tartıwshı balıqlar ushın fonarikten aldawshı sıpatında paydalanǵan. Olardıń tiykargı formaları úshew bolǵan. Bunnan biri Lusenga dep atalıp, kanoedaǵı bir adam tárepinen paydalanılatuǵın keń tor. Ekinshisi - kóteriw torınan paydalanıw. Bunıń ushın bir-birine parallel bolgan eki kanoe járdeminde qayıqtıń astına tereń qarmaq taslanadı hám bir waqıttıń ózinde qayıqtı joqarıǵa tartıladı. Úshinshisi Chiromila dep atalıp, úsh qayıqtan ibarat bolǵan. Bir kanoe fonar menen qozǵalmay turıp, basqa kanoe tordiń bir ushın uslap tur, basqası bolsa tor menen ushırasıw ushın qozǵalmay turgan kanoe dógereginde aylanadı[27].

Kóldi tapqan birinshi batıslılar 1858-jılı britaniyalı sayaxatshılar Richard Burton hám Jon Speke boldı. Sayaxatshılar Nil dáryasınıń saǵasın izlew waqtında tawıp alǵan. Speke dawam etti hám haqıyqıy derekti, Viktoriya kólin taptı. Sońınan kóldiń tusınan Devid Livingston ótti. Keyin onıń qubla bólimi ushın "Liemba" atamasın atap ótken, bul sóz Fipa tilinen bolıwı itimal. Tanganika Luvale tilinde "juldızlar" degendi ańlatadı[28][29].

Birinshi jáhán urısı dáwiri Tanganyika kóli ushın sawash maydanı bolǵan. Graf Getzen járdeminde urıstıń dáslepki basqıshlarında nemisler kóldi tolıq qadaǵalawǵa alǵan. Keme kól arqalı júk hám adamlardı tasıw ushın da, sonday-aq, bul jerden awqamlaslar áskerlerine tosattan hújimler shólkemlestiriw ushın baza sıpatında da paydalanılǵan[30]. Leytenant komandir Djeffri Spayser-Simson basshılıǵında Britaniya korolligi áskeriy-teńiz kúshleri eki HMS Mimi hám HMS Toutou qurallı motorlı qayıqlardı Angliyadan kólge temir jol, avtomobil hám dárya arqalı Tanganyika kóliniń batıs jaģasındaǵı Albertvillge (1971-jıldan berli Kalemie atı ózgertilgen) alıp keliw boyınsha úlken wazıypanı ámelge asırdı. Eki qayıq 1915-jıldıń dekabrine shekem kútip turıp, nemislerge tosattan hújim etip, "Kingani" toplı kemesin qolǵa kirgizdi[30]. Jáne bir nemec kemesi "Xedvig" 1916-jılı fevralda batıp ketip, Gyotsen kóldi basqarıwshı jalǵız nemec kemesi bolıp qaldı. [1] Olja kemesi awqamlaslar qolına túsip qalmawı ushın Zimmer 1916-jılı 26-iyulde kemeni batırdı. Keyinirek keme 1924-jılı kóterilgen hám MV Liemba dep ózgertildi[30].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Burton, Richard Francis. Burton and Lake Tanganyika. Dar Es Salaam: East African Literature Bureau, 1965. OCLC 180480726. 
  2. 1 2 «Lake Tanganyika». www.zambiatourism.com. 22-aprel 2015-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 14-mart 2008-jıl.
  3. ↑ Lewis, R. «Brown Geologists Show Unprecedented Warming in Lake Tanganyika». Brown University (16-may 2010-jıl). 26-mart 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 25-mart 2017-jıl.
  4. ↑ «World’s largest lakes | Description, Area, & Facts | Britannica» (en). www.britannica.com. Qaraldı: 18-oktyabr 2025-jıl.
  5. 1 2 De, Wever; Muylaert; der Gucht, Van; Pirlot; Cocquyt; Descy; Plisnier; Vyverman (2005). "Bacterial Community Composition in Lake Tanganyika: Vertical and Horizontal Heterogeneity". Appl Environ Microbiol 71 (9): 5029–5037. doi:10.1128/AEM.71.9.5029-5037.2005. PMC 1214687. PMID 16151083.
  6. 1 2 Spawls, Howell, Drewes, and Ashe (2002). A Field Guide to the Reptiles of East Africa. Academic Press, London. ISBN 0-12-656470-1.
  7. ↑ "Boulengerina annulata stormsi (Storm's water cobra). Attempted predation". Herpetological Review 36 (2): 189. 2005. http://www.markoshea.info/oba4-3_zambia_tanzania03.php. Retrieved 2023-03-11.
  8. ↑ Dierkes; Taborsky; Kohler (1999). "Reproductive parasitism of broodcare helpers in a cooperatively breeding fish". Behavioral Ecology 10 (5): 510–515. doi:10.1093/beheco/10.5.510.
  9. ↑ Balshine-Earn; Lotem (1998). "Individual recognition in a cooperatively breeding cichlid: Evidence from video playback experiments". Behaviour 135 (3): 369–386. doi:10.1163/156853998793066221.
  10. ↑ Werner; Balshine; Leach; Lotem (2003). "Helping opportunities and space segregation in cooperatively breeding cichlids". Behavioral Ecology 14 (6): 749–756. doi:10.1093/beheco/arg067.
  11. 1 2 Kelly West. «Results and Experiences of the UNDP/GEF Conservation Initiative (RAF/92/G32) in Burundi, D.R. Congo, Tanzania, and Zambia». IW:LEARN Úlgi:Pipe Documents (28-fevral 2001-jıl). 11-mart 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-mart 2023-jıl.
  12. 1 2 Craig Mortiff. «Lake Tanganyika and its Diverse Cichlids». Cichlid Fish Forum (24-dekabr 2009-jıl). 11-mart 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-mart 2023-jıl.
  13. ↑ Takahashi, T.; Hori, M. (2012). "Genetic and Morphological Evidence Implies Existence of Two Sympatric Species in Cyathopharynx furcifer (Teleostei: Cichlidae) from Lake Tanganyika". International Journal of Evolutionary Biology 2012. doi:10.1155/2012/980879. PMC 3363988. PMID 22675655.
  14. ↑ Kornfield, Ivy; Smith, Peter A (2000). "African Cichlid Fishes: Model Systems for Evolutionary Biology". Annual Review of Ecology and Systematics 31: 163–196. doi:10.1146/annurev.ecolsys.31.1.163.
  15. ↑ Meyer; Matchiner; Salburger (2015). "Lake Tanganyika—A 'Melting Pot' of Ancient and Young Cichlid Lineages (Teleostei: Cichlidae)?". PLOS ONE 10 (7). doi:10.1371/journal.pone.0125043. PMC 4415804. PMID 25928886.
  16. 1 2 Weiss; Cotterill; Schliewen (2015). "A tribal level phylogeny of Lake Tanganyika cichlid fishes based on a genomic multi-marker approach". Molecular Phylogenetics and Evolution 83: 56–71. doi:10.1016/j.ympev.2014.10.009. PMC 4334724. PMID 25433288.
  17. ↑ Takahashi, T. (2008). "Description of a new cichlid fish species of the genus Benthochromis (Perciformes: Cichlidae) from Lake Tanganyika". Journal of Fish Biology 72 (3): 603–613. doi:10.1111/j.1095-8649.2007.01727.x.
  18. ↑ Takahashi, T.; Nakaya, K. (2003). "New species of Cyphotilapia (Perciformes: Cichlidae) from Lake Tanganyika, Africa". Copeia 2003 (4): 824–832. doi:10.1643/ia03-148.1.
  19. 1 2 Smith, M.P. (1998). Lake Tanganyikan Cichlids, pp. 9–10. ISBN 0-7641-0615-5
  20. ↑ «Ophthalmotilapia nasuta». Seriously Fish. 11-mart 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-mart 2023-jıl.
  21. ↑ «Julidochromis marlieri (Marlier's Julie)». Seriously Fish. 11-mart 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-mart 2023-jıl.
  22. ↑ Stewart, T.A.; Albertson, R.C. (2010). "Evolution of a unique predatory feeding apparatus: functional anatomy, development and a genetic locus for jaw laterality in Lake Tanganyika scale-eating cichlids". BMC Biology 8 (1): 8. doi:10.1186/1741-7007-8-8. PMC 2828976. PMID 20102595.
  23. ↑ Begon, M.; and A.H. Fitter (1995). Advances in Ecological Research, vol. 26, p. 203. ISBN 0-12-013926-X
  24. ↑ Salzburger; Niederstätter; Brandstätter; Berger; Parson; Snoeks; Sturmbauer (2006). "Colour-assortative mating among populations of Tropheus moorii, a cichlid fish from Lake Tanganyika, East Africa". Proc Biol Sci 273 (1584): 257–266. doi:10.1098/rspb.2005.3321. PMC 1560039. PMID 16543167.
  25. ↑ Robert Toman. «Tropheus Genus Evolution». Cichlid World (2017). 19-sentyabr 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 11-mart 2023-jıl.
  26. ↑ East African Ecosystems and Their Conservation. New York: Oxford University Press. 
  27. ↑ Lake Tanganyika and Its Life. Oxford Press, 1991. 
  28. ↑ David Livingstone. The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to His Death. BiblioBazaar, 2008 — 338 bet. ISBN 978-0-554-26021-1. 
  29. ↑ Daniel J. Crowley (Summer 1966). "An African Aesthetic". The Journal of Aesthetics and Art Criticism (Wiley) 24 (4): 519–524. doi:10.2307/428776.
  30. 1 2 3 Giles Foden: Mimi and Toutou Go Forth — The Bizarre Battle for Lake Tanganyika, Penguin, 2004.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Tanganyika&oldid=194788» saytınan alınǵan