Tariyxıy tolǵawlar

Tariyxı

Qaraqalpaq ádebiyatında tariyxıy tolǵawlar ayrıqsha orın aladı. Ásirese olardıń kóbisi Edil-Jayıqqa baylanıslı tolǵawlar. Bularda XV— XVI ásirlerde bolǵan tariyxıy waqıyalar, xalıqtıń Edil-Jayıq dáryalarınıń boyında jasaǵan waqtındaǵı turmıs tirishiligi, jawgershilik nátiyjesinde eldiń ash-áptadalıqqa ushırawı hám t.b. súwretlenedi. Usınday tolǵawlardıń birazı tariyxta belgili adam Ormambet biyge baylanıslı shıǵarılǵan.

Ormambet biy

Ormambet biy Noǵaylı dáwirinde jasap, qaraqalpaqlardı Noǵaylıdan bólip alıp, óz aldına xanlıq etiwge háreket islegen adam. Sonlıqtan, ol qaraqalpaqlardıń babası dep esaplanadı. Ormambet biy 1595-jılı Jungarlar menen bolǵan qattı sawashta qaharmanlarsha gúresip, dushpan qolınan qazalanadı. El basshısınan ayrılǵan qaraqalpaq xalqı úlken búlginshilikke ushıraydı. Tuwǵan jerlerin taslap, kóshe baslaydı. Eldiń awızbirshiligi qashadı. Ormambet biyden ul bolmaydı, tek qızları qaladı. Olardı xalıq sıylasa da, ásirese genje qızı Sarısha sulıwdıń aqıllılıǵına tásiyin qalsa da, el basshısı etip saylamaydı. Sebebi, awızbirshiligi qashqan eldiń kópshiligi olarǵa moyınsınǵısı kelmeydi. Al xalıqtıń basın biriktirip uslay alatuǵın Ormambet biydiń ornın basqanday er azamat tabılmaydı. Xalıq Ormambet biyge baylanıslı tolǵawlarında biydiń aqıllılılıǵın, batırlıǵın táriyiplep, ol ólgennen soń xalıqtıń búlginshilikke ushıraǵanlıǵın, Ormambet biydiń ornın basqanday er azamattıń joqlıǵın, biydiń úsh qızı bolǵanlıǵın, eń genje qızı Sarıshanıń aqıllılıǵın, onıń awızbirshiligi qashıp, tuwǵan jerlerin taslap, posıp kóship atırǵan xalıqqa bildirgen narazılıǵın, búlginshilikke ushıraǵan eldiń aldında ne kútip turǵanlıǵın hár tárepleme sóz etedi.

Ormambet biy ólgen kún

(tolǵawdan úzindi)

Asıw-asıw tawlardan,

Asıǵa kóshti bul noǵay,

Edil menen Jayıqtan,

Jabıla kóshti kóp noǵay.

Ormambet biy ólgende,

On san noǵay búlgende,

Ormambettey biylerden,

Ul qalmadı, qız qaldı.

Alǵır qustıń genjesi,

Úsh qızınıń erkesi,

Sarısha sulıw der edi.

Noǵaylınıń elinde,

Qádeli ósken qáriyası,

Jigerli ósken jigiti

Jıyılıp keńes etedi.

Gáwhardan tuwǵan qıyaqsań,

Sónbeytuǵın shıraqsań

Hasıldan qalǵan áwladsań,

Jaqsıdan qalǵan zúryatsań.

Keńesiń bolsa ber deydi:

Edilde de turmadıń,

Edil eldiń esigi,

Jayıq jerdiń besigi

Jayıqta da turmadıń.

Há Noǵaylım, Noǵaylım,

Ketti seniń ońayıń,

Nashar dep kózge ilmediń,

Wáliyligimdi bilmediń,

Edilden bılay ótkende,

El bolıp keńes qılmadıń.

Jayıqtan bılay ótkende,

Jayılıp keńes qılmadıń.

Bul ketkennen keterseń.

Sırdáryaǵa jeterseń,

Esiktiń aldı Sırdárya

Eńkeyip suwlar isherseń.

Eńkeyip tezek tererseń.

Jar basında jartı ılashıq,

Quw mazar bolar úyińiz,

Qoǵadan bolar shiyińiz.

Sarazbanlı sarı taw,

Táwke xannıń jurtı edi.

Qoqan degen ullı jurt,

Islam xannıń jurtı edi.

El jurtınan ayrılıp,

Etikli suw kesherseń.

Qayǵılı eskek eserseń,

Bul kóshkennen kósherseń,

Túrkstanǵa jeterseń.

Ormambet biy ólgen soń,

Onsan noǵay búlgen soń,

Jez qarǵılı quba arlan,

Jetip túlki alalmay.

Qarashıl kópek bolǵan kún.

Lashın qus quwǵa jete almay,

Oń qanatın teris qaǵıp,

Japalaq qusqa awǵan kún.

Orazalınıń on ulı,

Jayırlınıń jalǵızı,

Atqan oǵın taba almay,

Jer sabalap qalǵan kún.

Men ne boldım sennen soń.

Sen ne boldıń mennen soń,

Jerim sennen ayrıldım,

Atań kúyew bolǵan jer,

Eneń kelin bolǵa jer,

Sen anadan tuwǵan jer.

Kir-qońımdı juwǵan jer,

Eli-xalqım shad bolıp,

Ne bir dáwran súrgen jer.

Dushpanımnan aldandım,

Men kettim de, sen qaldıń.