Teńiz maydanı
Xalıqaralıq suwlar yamasa transshegaralıq suwlar terminleri tómendegi suw obyektleriniń (yamasa olardıń basseynleriniń) hár qanday túri xalıqaralıq shegaralardan sırtqa shıqqan jaǵdayda qollanıladı: okeanlar, iri teńiz ekosistemaları, jabıq yamasa yarım jabıq regional teńizler hám estuariyler, dáryalar, kóller, jer astı suw sistemaları (akviferler) hám batpaqlı jerler[1].
«Xalıqaralıq suwlar» xalıqaralıq huqıqta anıq belgilenǵen termin emes. Bul rásmiy emes termin bolıp, geyde hár qanday mámlekettiń «aymaqlıq teńizinen» tısqarıdaǵı suwlardı bildiredi[2]. Basqasha aytqanda, «xalıqaralıq suwlar» termini geyde rásmiyirek termin bolǵan «ashıq teńiz» ushın rásmiy emes sinonim retinde qollanıladı. Bul aymaqlar «mare liberum» (latınsha «teńizler erkinligi») doktrinası boyınsha hesh qanday mámlekettiń yurisdikciyasına kirmeydi. Usıǵan baylanıslı, mámleketler balıq tutıw, keme júrgiziw, ushıp ótiw, kabel hám trubaprovodlar tartıw hám ilimiy-izertlew jumısların alıp barıw huqıqına iye.
Jer astı transshegaralıq suwları
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jer astı suwı xalıqaralıq shegaralardan ótken jaǵdayda, «transshegaralıq akvifer» termini qollanıladı. Jer astı transshegaralıq suwları haqqında sóz bolǵanda, dáslep 2017-jılı usınılǵan «transshegaralıq qásiyet» (transboundariness) túsinigi, ólshemi hám jantasıwı qollanılatuǵın boldı[3].
Bul jantasıwdıń áhmiyeti sonnan ibarat, akviferlerdiń fizikalıq qásiyetleri akviferdiń transshegaralıq tábiyatınıń keń spektrindegi tek ǵana qosımsha ózgeriwsheńlerge aynaladı: sociallıq (xalıq sanı); ekonomikalıq (jer astı suwınan paydalanyw nátiyjeliligi); siyasiy (shegara boyı múnásibetleri); bar bolǵan izertlewler yamasa maǵlıwmatlar; suw sapası hám muǵdarı; kúntartiptegi basqa da máseleler (qáwipsizlik, sawda, immigraciya hám t.b.).
Bul jantasıw arqalı usınılǵan kriteriyalar jer astı transshegaralıq suwınıń transshegaralıq qásiyetin hám kóp ólshemli shegaraların belgilewde rol oynaytuǵın barlıq potenciallıq ózgeriwsheńlerdi óz ishine alıwǵa hám san jaǵınan belgilewge háreket etedi.
Qosımsha qarań
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ International Waters 27 Yanvar 2009[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., United Nations Development Programme
- ↑ Buchanan, Michael «Who's in charge here?». ShareAmerica. Qaraldı: 2020-jıl 3-avgust.
- ↑ Sanchez, Rosario; Eckstein, Gabriel (2017). "Aquifers Shared Between Mexico and the United States: Management Perspectives and Their Transboundary Nature" (in en). Groundwater 55 (4): 495–505. doi:10.1111/gwat.12533. ISSN 1745-6584. https://ngwa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gwat.12533.
Sırtqı siltemeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- Suw resursları hám xalıqaralıq huqıq boyınsha bibliografiya Tınıshlıq sarayı kitapxanası
- Global ekologiyalıq fondtıń (GEF) Xalıqaralıq suw resursları orayı (GEF IWRC)
- Evropadaǵı transshegaralıq suwlardı kompleksli basqarıw (TransCat)
- Xalıqaralıq suw huqıǵı joybarı
- Xalıqaralıq suw resursları awqamı (IWRA)
- BMShnıń Azıq-awqat hám awıl xojalıǵı shólkemi (FAO)
- Okean atlası
- Transshegaralıq teńiz qorǵalatuǵın aymaqları (MPAs) haqqındaǵı maqala
- OneFish balıqshılıq boyınsha ilimiy-izertlew portalı
- Dúnya boyınsha Regional balıqshılıq shólkemleri portalı
- Fishing Zeal
- Bul maqala dáslep beyimlestirilgen BMShRB—GEF xalıqaralıq suwlar haqqındaǵı maqala.
- BMShnıń qorshaǵan ortalıq boyınsha baǵdarlamasınuń (UNEP) transshegaralıq suwlar boyınsha dushshı suw tematikalıq portalı.
- YUNESKOnıń okeanlar, suw, jaǵalar hám kishi atawlar boyınsha tematikalıq portalları.
- WaterWiki: Evropa hám GMD regionındaǵı suw boyınsha qánigeler ushın Wiki tiykarındaǵı jańa onlayn bilim kartası hám birgeliktegi jumıs quralı.
