Toǵolok Moldo

Toǵolok Moldo
Toǵolok Moldo
Байымбет Абдырахманов
	Toǵolok Moldo (1860–1942)
Tuwılǵandaǵı atı	Bayımbet Abdıraxman uulu
Tuwılǵan sánesi	10-iyun 1860
Tuwılǵan jeri	Qurtqa awılı, Aq-Dala rayonı, Qırǵızstan
Qaytıs bolǵan sánesi	4-yanvar 1942 (81 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Narın, Qırǵız SSR, SSRA
Dóretiwshilik túri	shayır, jazıwshı, Manasshı

Toǵolok Moldo (qırǵ.: Тоголок Молдо; haqıyqıy atı — Bayımbet Abdıraxmanov; 1860-jıl 10-iyun — 1942-jıl 4-yanvar) — qırǵız aqını (shayırı), manasshısı hám folklor qosıqlarınıń avtorı edi^[2]. Onıń laqabı «Toǵolok» — onıń júziniń domalaqlıǵın, al «Moldo» — onıń sawatlı, bilimli insan ekenligin ańlatadı.

Biografiyası

Toǵolok Moldo 1860-jılı Qırǵızstannıń Aq-Dala rayonındaǵı Qurtqa awılında tuwılǵan^[3]. 14 jasında ákesi Abdıraxmannan ayrılıp, aǵası Muzooke jırawdıń tárbiyasında bolǵan. Tunıbek manasshınıń onıń awılına kelip «Manas» aytıwı jas Bayımbetke kúshli tásir etken. Onıń talantın bayqaǵan Tunıbek onı ózi menen birge alıp ketedi hám oǵan «Toǵolok Moldo» laqabın beredi.

Sawatlı bolǵanlıǵı sebepli ol tek qırǵız ádebiyatı emes, bálkim, shıǵıstıń ullı shayırları Nizami, Nawayı, Firdawsiy hám Abay miynetleri menen jaqınnan tanıstı. Ol qırǵız shejire-tariyxın (sanjıra) jaqsı meńgerip, «Manas» dástanınıń tariyxıy dáwirin anıqlawǵa háreket etken. 1916-jılǵı «Úrkin» waqıyaları dáwirinde kóplegen jazbaların joǵaltıp alǵan, biraq 1936-jıldan baslap óz shıǵarmaların hám «Manas»tı qaytadan qaǵazǵa túsire baslaǵan.

Ilimiy hám folklorlıq miyrası

Toǵolok Moldo 1937-jıldan 1941-jılǵa shekem Qırǵız Ilimler akademiyasına «Manas» úshliginen 98 703 qatar qosıq tapsırǵan. Onıń ishinde «Semetey» bólimi (44 873 qatar) basqa versiyalarǵa qaraǵanda eń tolıq jazılǵan nusqalardıń biri esaplanadı. Sonday-aq, 1922-jılı Kayum Miftakov onnan 2050 qatardan ibarat «Semetey»di jıynap alǵan edi^[4].

Shıǵarmaları

Toǵolok Moldo balalar ádebiyatı, jániwarlar haqqındaǵı ertekler hám sociallıq temada kóplegen dóretpeler qaldırdı:

«Kemshontoy» (qırǵ.: Кемчонтой)
«Quslardıń gúrrińi» (qırǵ.: Куштардын аңгемеси)
«Jer hám onıń perzentleri» (qırǵ.: Жер жана анын балдары)
«Eshek hám búlbúl» (qırǵ.: Эшек жана булбул)
«Talım qız benen Kóbóktiń aytısı» (qırǵ.: Талым кыз менен Көбөктүн айтышы)
«Úrpúkan» (qırǵ.: Үрпүкан)
«Árman jas» (qırǵ.: Арман жаш)
«Erkek hám hayaldıń sırı» (qırǵ.: Эркек жана аялдын сыры)
«Qara kóz» (qırǵ.: Кара көз)
«Aq kelin» (qırǵ.: Ак келин)
«Násiyat» (qırǵ.: Насыят)
«Telibay tentek» (qırǵ.: Телибай тентек)
«Jeti taz benen jeke taz» (qırǵ.: Жети таз менен жеке таз)
«Jańıl Mırza» (qırǵ.: Жаңыл Мырза)
«Shırdakbek» (qırǵ.: Шырдакбек)
«Er Eshim» (qırǵ.: Эр Эшим)
«Taylak batır» (qırǵ.: Тайлак баатыр)
«Mendirman» (qırǵ.: Мендирман)
«Jusıp penen Zulayxa» (qırǵ.: Жусуп менен Зулайка)
«Farxad penen Shirin» (qırǵ.: Фархад менен Ширин)

Derekler

↑ Тоголок Молдо // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
↑ Тоголок Молдо, Ully Sovet Enciklopediyası
↑ Тоголок Молдо, Great Soviet Encyclopedia
↑ Plumtree, James. Medieval Stories and Storytelling: Multimedia and Multi-Temporal Perspectives. Turnhout: Brepols, 2021 — 239-301 bet. ISBN 978-2-503-59050-9.

Sırtqı siltemeler

Toǵolok Moldo (Bayımbet Abdıraxmanov) — Qırǵızstan Milliy kitapxanası

[_d4e6f3b196a84375-1] Тоголок Молдо // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.

[2] Тоголок Молдо, Ully Sovet Enciklopediyası

[3] Тоголок Молдо, Great Soviet Encyclopedia

[4] Plumtree, James. Medieval Stories and Storytelling: Multimedia and Multi-Temporal Perspectives. Turnhout: Brepols, 2021 — 239-301 bet. ISBN 978-2-503-59050-9.

[1]

[2]

[3]

[4]