Toqtaǵul Satılǵanov

Toqtaǵul Satılǵanov
Toqtaǵul Satılǵanov
توقتوعۇل ساتىلعان ۇۇلۇ
	Satılǵanov 2014-jılǵı Qırǵızstan pochtasında
Tuwılǵan sánesi	25-oktyabr 1864
Tuwılǵan jeri	Kushchusu, Qoqan xanlıǵı
Qaytıs bolǵan sánesi	17-fevral 1933 (68 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Sasıq-Jiyde, Qırǵız ASSR, SSRA
Kásibi	shayır, kompozitor

Toqtaǵul Satılǵanov^{[lower-alpha 1]} (Kyrgyz: Токтогул Сатылган уулу; 1864-jıl 25-oktyabr — 1933-jıl 17-fevral) — qırǵız aqını (baqsı-shayırı)^[1]. Qırǵızstannıń Jalal-Abad wálayatındaǵı Toqtaǵul qalası onıń húrmetine atalǵan. Toqtaǵul házirgi waqıtta Toqtaǵul suw saqlaǵıshı astında qalǵan Kushchusu awılında tuwılǵan^[2]^[3].

Iskerligi

Toqtaǵul Rossiya imperiyasınıń Qırǵızstannıń qubla bólimindegi koloniallıq dáwirinde (1876–1917) demokratik kózqarasları menen tanımalı shayır hám kompozitor.

Sufiy ishanı Muhammad Ali Madali basshılıǵındaǵı kóterilis qarsısında, Toqtaǵul Ketpen-Tóbe oypatlıǵındaǵı jergilikli qırǵız biylerin qatań sınǵa aldı.

Muhammad Ali Madali ishan, ruslardı bul aymaqtan shıǵarıw hám burınǵı ǵárezsiz Qoqan xanlıǵın qayta tiklew maqsetinde «muqaddes urıs»qa shaqırdı hám 1898-jıl 17–18-mayda (Grigorian kalendarı boyınsha 30–31-may) Rossiya imperiyasına qarsı 2000 adamdı baslap shıqtı. Biraq onıń kúshleri Ándijan qalası qasında rus áskerleri tárepinen toqtatılıp, jeńiliske ushıradı. Sol 2000 adamnıń 546sı sudlanıp, Madali hám onıń bes járdemshisi asıp óltirildi^[4].

Sudlanǵanlardıń kópshiligi Ferǵana oypatlıǵı hám házirgi Qırǵızstannıń qublasındaǵı Chatqal, Aqı hám Ketpen-Tóbe tawlı aymaqlarınıń qırǵızları edi. Olar arasında belgili shayır-improvizator hám kompozitor Toqtaǵul da bar bolıp, ol óziniń siyasiy qarsılasları tárepinen kóteriliske qatnasqanı haqqındaǵı jalǵan jala menen qamaldı. Ol 1905-jılı Sibir qamaqxanasınan (Irkutsk qalası qasındaǵı Kuitun awılı) qaytıp keldi.

Onıń dańqı Sovet dáwirinde eń joqarı shıńına jetti, sebebi onıń dóretpeleri mámleket tárepinen «xalıq muzıkantı» sıpatında úgit-násiyatlandı hám ol barlıq Qırǵızstannıń «Toqtaǵul» atı menen tanıldı^[5]. Bul itibar, tiykarınan, onıń revolyuciyadan aldınǵı dóretpeleriniń «klasslıq gúres»ti sáwlelendiriwi retinde túsindiriliwi menen baylanıslı boldı. Biraq zamanagóy túsindirmeler olardıń kóbirek urıwlar arasındaǵı básekelik penen baylanıslı ekenligin kórsetedi^[5]. Buǵan qaramastan, ol revolyuciyanı qoshametlep qabılladı hám onı bayramlaw múnásibeti menen «Lenin sıyaqlı insandı qanday hayal dúnyaǵa keltirdi?» dep jazdı^[1]^[6]. Sovet Birlespesi qulaǵannan keyin de Toqtaǵuldıń qosıqları qırǵız atqarıwshıları arasında tanımalı bolıp qala berdi hám kóplegen kósheler, parkler, mektepler, sonday-aq, onıń tuwılǵan qalası onıń atı menen ataldı^[1].

Eskertiwler

↑ Úlgi:Blist

Derekler

1 2 3 «梦幻手机乐园|手机游戏下载|手机游戏免费下载|好玩的手机游戏大全». www.fantasticasia.net. 2005-jıl 19-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
↑ Úlgi:GSEn
↑ Kushchusu on GeoNames.
↑ Edward Allworth. Central Asia, 130 years of Russian dominance: a historical overview. Duke University Press, 1994. ISBN 0-8223-1521-1, ISBN 978-0-8223-1521-6
1 2 «The Kyrgyz: A Brief History». www.kyrgyzmusic.com. 2014-jıl 9-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2005-jıl 24-iyul.
↑ Vinogradov, V. (1970). "The Akyns Sing of Lenin". Yearbook of the International Folk Music Council 2: 77–91. doi:10.2307/767426.

Sırtqı siltemeler

Toqtaǵul KYRGYZMUSIC.COM saytında
Qırǵızstannıń dástúrli mádeniyatı hám folklorı

[1] Úlgi:Blist

[Toktogul_at_fantasticasia.net-2] 1 2 3 «梦幻手机乐园|手机游戏下载|手机游戏免费下载|好玩的手机游戏大全». www.fantasticasia.net. 2005-jıl 19-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.

[3] Úlgi:GSEn

[4] Kushchusu on GeoNames.

[5] Edward Allworth. Central Asia, 130 years of Russian dominance: a historical overview. Duke University Press, 1994. ISBN 0-8223-1521-1, ISBN 978-0-8223-1521-6

[Toktogul_at_Kyrgyz_Music-6] 1 2 «The Kyrgyz: A Brief History». www.kyrgyzmusic.com. 2014-jıl 9-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2005-jıl 24-iyul.

[7] Vinogradov, V. (1970). "The Akyns Sing of Lenin". Yearbook of the International Folk Music Council 2: 77–91. doi:10.2307/767426.

[lower-alpha 1]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]