Kontentke ótiw

Ukrain ádebiyatı

Wikipedia — erkin enciklopediya

Ukrain ádebiyatı (ukrain: Українська література) termini, ádette, ukrain tilinde jazılǵan ádebiy shıǵarmalardı táriplew ushın qollanıladı[1][2][3]. Keńirek mániste bul termin Ukraina aymaǵında jaratılǵan barlıq ádebiy dóretpelerge de baylanıslı bolıwı múmkin[4].

Ukrain ádebiyatı, tiykarınan, ukrain aymaqları ústinen basqa mámleketlerdiń, sonday-aq, Rech Pospolitaya, Polsha, Rossiya imperiyası, Rumıniya korolligi, Avstriya-Vengriya imperiyası hám Osmanlı imperiyasınıń húkimdarlıǵı dáwirinde rawajlandı.

Ukrain ádebiyatınıń shıǵısı Kiev Rusı dáwirine barıp taqaladı, ol waqıtta Rus jılnamaları hám epikalıq poeziya eski slavyan tilinde hám shirkew slavyan tilinde jazılǵan. Sol dáwirde awızeki xalıq dóretpeleri de payda boldı. Eski slavyan tili, tiykarınan, jazba hújjetlerde qollanıldı, biraq sol aymaqlardaǵı xalıqtıń tili eski shıǵıs slavyan tili edi, ol keyinirek ukrain, rus hám belarus tillerine bólindi. Ukrain kazaklarınıń húkimdarlıǵı dáwirinde ukrain mádeniyatı gúllendi, biraq aqırında olardıń mámleketi qońsılas eller tárepinen shıǵıs hám batıs bólimlerge bólinip ketti. XIX ásirden baslap ukrain ádebiy shıǵarmaları janlı sóylew tilinde jazıla basladı. Dáwir talabına sáykes qosıqlar, romanlar, pyesalar hám basqa da shıǵarmalar basıp shıǵarıldı. Usı tendenciya menen birge ukrain milliy hám ǵárezsizlik háreketleri de óse basladı. Biraq, Rossiya imperiyası hám onnan keyingi Sovetler Awqamı kóbinese ukrain tiliniń qollanılıwın, ózin-ózi bildiriw usılların hám ádebiy temalardı qısıp, sheklep otırdı.

Romantizm dáwirinen miyras bolıp qalǵan standart táriyipke sáykes, ukrain ádebiyatı kóbinese tek XIX ásirde jazba túrde qáliplesken xalıqtıń janlı ukrain tilinde jazılǵan ádebiy shıǵarmalar menen ǵana sheklenip keldi. Bul kózqarasqa Dmitriy Chizhevskiy hám Grigoriy Grabovich sıyaqlı avtorlar qarsı shıǵıp, bir ádebiy dástúr óz rawajlanıwınıń hár qıylı basqıshlarında hár túrli tillerden paydalanıwı múmkinligin túsindiredi. Bul kózqaras boyınsha, ukrain tili ádebiy til retinde qálipleskenge shekemgi dáwirlerde ukrain jerlerinde húkimdarlıq etken ádebiy tillerde jazılǵan shıǵarmalar, mısalı, eski shıǵıs slavyan tilindegi «Igor polkı haqqında jır», Ivan Velichkovskiydiń polyak tilindegi poeziyası yamasa Yevgeniy Grebinka, Grigoriy Kvitka-Osnovyanenko hám Taras Shevchenkonıń rus tilindegi prozası — ukrain ádebiyatınıń ajıralmas bólimin quraydı[5].

Til turǵısınan alǵanda, zamanagóy ukrain ádebiyatın keń mániste ukrain tilinde jazıwshılar hám Ukrainada jasap, ukrain temalarında rus tilinde jazatuǵın jazıwshılarǵa bóliwge boladı. Sonıń menen birge, Surjik tilinde jazılǵan yamasa shet elli avtorlar tárepinen ukrain tilinde jazılǵan shıǵarmalar da ukrain ádebiyatı retinde qaralıwı múmkin[6]. Ukrain xalqı tárepinen qırımtatar tilinde yamasa basqa shet tillerinde jazılǵan dóretpeler de buǵan kiredi[lower-alpha 1][7].

Ótken dáwirlerdegi ukrain ádebiyatı tariyxıy izler arqalı qaytadan ashıldı hám jańadan klassifikaciyalandı[8][9]. Rus ádebiyatında da usıǵan uqsas process baqlanadı[8][9]. Tariyxta Ukraina hám Rossiya ortasındaǵı qatnaslar turaqlı bolmaǵan. Bul olar ótken zamanda bir-birinen ajıralmaǵanı hám klassifikaciya ushın birneshe kriteriyalardıń bar bolǵanı menen túsindiriledi, bul bolsa olardı anıqlawdı qıyınlastıradı[lower-alpha 2][11]. Ukraina ǵárezsizlik alǵannan beri baspa isinde ukrainlastırıw hám derussifikaciya (rus tilinen shıǵarıw) tendenciyası baqlanbaqta hám ukrain tilindegi shıǵarmalardıń úlesi turaqlı túrde artıp barmaqta[13][14].

Ukrain ádebiy shıǵarmalarınıń tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ivan Mogilnickiy — ukrain ádebiy shıǵarmalarınıń birinshi tariyxıy juwmaǵın jaratıwshı

Ukrain ádebiy shıǵarmalarınıń birinshi sistemalı toplamı 1829-jılı galiciyalı grek-katolik ruwxanıyı Ivan Mogilnickiy tárepinen onıń ruten tili haqqındaǵı fundamental miynetiniń qosımshasında járiyalandı. Mogilnickiydiń dizimi orta ásirlerden baslap erte jańa dáwirge shekemgi aralıqta jaratılǵan shıǵarmalardı óz ishine aldı hám oǵan Litva statutları sıyaqlı yuridikalıq hújjetler, Bibliyadan awdarmalar, sonday-aq, Ivan Kotlyarevskiy hám Dnepr Ukrainasınıń basqa da avtorlarınıń tekstleri kirdi. Ukrain ádebiyatınıń tariyxıy úziliksizligi haqqındaǵı narrativ Ivan Vagilevich tárepinen onıń «Ruten ádebiyatı boyınsha eskertpeler» (1848) miynetinde rawajlandırıldı, al 1849-jıldıń yanvarında Lvov universitetinde Yakov Golovackiy tárepinen usı tema boyınsha lekciyalar seriyası usınıldı. Avstriya imperiyası quramındaǵı Ukrainadan parqlı túrde, sol dáwirdegi Rossiya imperiyası húkimranlıǵı astındaǵı ukrain ádebiyatına berilgen táriyplewler, tiykarınan, zamanagóy shıǵarmalar menen sheklendi. Bul tendenciyadan tısqarı jaǵday retinde Ivan Prijovtıń «Kishi Rossiya» ádebiyatı tariyxın keltiriwge boladı, ol 1869-jılı Anatoliy Vaxnyanin tárepinen ukrain tiline awdarılǵan[15].

Ukrain ádebiyatı tariyxı boyınsha dáslepki akademikalıq miynetler Kiev diniy akademiyasınıń professorı hám Ukraina milliy ilimler akademiyasınıń bolajaq aǵzası Nikolay Petrov tárepinen jaratıldı. Ol 1880-jılı XVIII ásirdegi Ukraina barokkosı dramasına obzorın usındı, al 1884-jılı XIX ásirdegi ukrain ádebiy shıǵarmaları boyınsha izertlewin járiyaladı. Petrovtıń miyneti úlken talqılawlarǵa jol ashtı, biraq bul Rossiya cenzurası tárepinen sheklendi. Rossiya imperiyası ideologiyası ukrain jerlerindegi ádebiyatıń birden-bir keleshegi Rossiya menen birlesiwde dep dáliylledi.

Bul pikirlerge qarsı túrde, 1892-jılı Ivan Franko XVI-XVIII ásirlerdegі ukrain ádebiyatına arnalǵan óz miynetin usındı. Frankonıń pikirinshe, ukrain ádebiy procesiniń xronologiyası 1798-jıldan emes, bálkim, Orta ásirler dáwirinen baslanıwı kerek edi. Lvov professorı Omelyan Ogonovskiy tárepinen «Ruten ádebiyatı tariyxı»nıń (1887-1893) járiyalanıwı talqılawlardı jáne de radikallastırdı. Aleksandr Pipin sıyaqlı rus alımları ukrain ádebiyatınıń Kiev Rusı dáwirindegi ádebiy shıǵarmalar menen baylanısı bar ekenin biykarladı. 1909-1912-jılları Krakovdaǵı Yagellon universitetinde ukrain tili hám ádebiyatı professorı bolıp islegen Bogdan Lepkiy Orta ásirlerden baslap Ivan Kotlyarevskiy dáwirine shekemgi ukrain ádebiyatı tariyxına arnalǵan eki tomdı járiyaladı; úshinshi tom 1914-jılı Rossiyanıń Galiciyaǵa basqınshılıǵı waqtında joq qılındı[15].

Dmitriy Chizhevskiy, fundamental «Ukrain ádebiyatı tariyxı» (1956) miynetiniń avtorı

Birinshi ret 1911-jılı basıp shıǵarılǵan Sergey Efremovtıń «Ukrain jazba ádebiyatı tariyxı» miyneti ukrain ádebiyatı tariyxında úlken tásirge iye boldı hám kóp márte qayta basıldı. 1923-jılı Mixail Grushevskiy óziniń «Ukrain ádebiyatı tariyxı»nıń birinshi bólimin járiyaladı, onıń aqırǵı tomı tek 1995-jılı ǵana jarıq dúnyanı kórdi. Usı tema boyınsha basqa da baspalar Polshada hám Chexoslovakiyadaǵı ukrain emigrantları arasında payda boldı. Ukrain modernistik ádebiyatınıń dáslepki analizi 1910-jılı Nikolay Yevshan tárepinen usınıldı. 1929-jılı Nikolay Zerov XIX ásirdegi ukrain avtorlarınıń miynetlerin izertlep, Grigoriy Skovoroda hám Panteleymon Kulish tulǵalarına ayrıqsha itibar qarattı.

1942-jıldan baslap Dmitriy Chizhevskiy ukrain ádebiyatı tariyxı boyınsha birqatar izertlewler alıp bardı, bul bolsa onıń AQShta járiyalanǵan «Ukrain ádebiyatı tariyxı: baslanıwınan realizm dáwirine shekem» (1956) miynetine alıp keldi. Chizhevskiydiń miynetleri Sovetler Awqamında dushpanlıq penen qarsı alındı, sebebi rásmiy narrativ Ukrainadaǵı ádebiy procestiń úziliksizligin biykarlap, Oktyabr revolyuciyasınan keyin «jańa ukrain ádebiyatı» payda bolǵanın dáliyllemekshi boldı. Sovet dáwirinde basıp shıǵarılǵan 8 tomlıq «Ukrain ádebiyatı tariyxı» 1967-1971-jılları jarıq dúnya kórdi[15].

Postmodernizm dáwiri ádebiyat tariyxı túsinigin jańadan bahalawǵa alıp keldi, bul ukrain kontekstinde Grigoriy Grabovichtiń «Ukrain ádebiyatı tariyxı haqqında» (1997) maqalasında óz sáwleleniwin taptı. Bul dáwirdegi basqa da miynetler qatarına Solomiya Pavlichkonıń ukrain modernizmin izertlewi, sonday-aq, basqa avtorlardıń regional ádebiyat hám hayal-qızlar tárepinen jaratılǵan ádebiy shıǵarmalarǵa arnalǵan baspaları kiredi. 2013-jıl menen 2025-jıllar aralıǵında ukrain ádebiyatı tariyxı boyınsha 12 tomlıq jańa akademikalıq miynet járiyalandı[15].

Ukrain ádebiyatınıń dáslepki basqıshları: Ukrainadaǵı eski slavyan hám latın tillerindegi jazbalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

XVIII ásirde ukrain ádebiyatı qálipleskenge shekem, Ukrainadan shıqqan kópshilik avtorlar Orta ásirlerdiń «ilimiy» tillerinde — latın hám eski slavyan tilinde jazǵan. Latın hám eski slavyan tillerinde jazǵan Ukrainanıń tanımalı avtorları qatarına Grigoriy Skovoroda, Yuriy Drogobich, Stanislav Orixovskiy-Roksolan, Feofan Prokopovich, Yan-Toma Yuzefovich, Pavlo Rusin-Krosnyanin hám basqalardı kirgiziwge boladı.

Ukrain awızeki ádebiyatınıń baslanıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Tariyxtıń bul dáwirinde Getmanlıq aymaǵında xalıq sanına shaqqandaǵı baslawısh mekteplerdiń sanı qońsılas Moskva patshalıǵı yamasa Polshaǵa qaraǵanda kórsetkishi joqarı boldı. 1740-jılları jeti polk okrugı quramındaǵı 1099 eldi mekenniń 866 sında baslawısh mektepler bar edi[16]. 1720-jılı Getmanlıqqa kelgen nemec sayaxatshısı óz jazbalarında Getman Danilo Apostoldıń Ukrainadan heshqashan shıqpaǵan ulı latın, italyan, francuz, nemec, polsha hám rus tillerinde erkin sóyleytuǵunın tańlanıp tilge alǵan[17].

XVI ásirdiń aqırı hám XVII ásirdiń basları «dumalar» dep atalatuǵın xalıq eposlarınıń rawajlanıw dáwiri boldı. Bul qosıqlar kazaklardıń xızmetlerin maqtaǵan hám tiykarǵı ukrain tariyxıy waqıyaların zamanagóy ukrain tilinde (yaǵnıy, eski slavyan tilinde emes) awızeki tilde bayanlaǵan. Bul dástúr Ukrainanıń Poltava guberniyasınan shıqqan belgili minstrel hám kobzar Ostap Veresaydı jetistirdi.

Jazba ukrain ádebiyatınıń baslanıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ivan Kotlyarevskiy
(1769–1838)
Taras Shevchenko
(1814–1861)
Ivan Franko
(1856–1916)
Mixail
Kocyubinskiy
(1864–1913)
Lesya Ukrainka
(1871–1913)

Ukrain ádebiyatınıń qáliplesiwi 1798-jılı Ivan Kotlyarevskiy tárepinen «Eneida» poemasınıń basılıp shıǵıwı menen baslanǵan dep esaplanadı. Bul shıǵarma zamanagóy ukrain tilinde jazılǵan dáslepki baspa ádebiy dóretpelerdiń biri bolıp tabıladı[18][19]. Kotlyarevskiydiń ukrain ádebiyatın baslap beriwshi retindegi roli ushın ádebiyatshı alımlar onı kóbinese «ukrain ádebiyatınıń atası» dep ataydı[20]. Zamanagóy ukrain prozasınıń baslanıwına bolsa, Grigoriy Kvitka-Osnovyanenkonıń «Marusya» (1834) romanı tiykar boldı[18][19].

Zamanagóy ádebiyat

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Zamanagóy ukrain ádebiyatı «Perestroyka» (Qayta qurıw) dáwirinen hám «Bu-Ba-Bu» ádebiy toparı dúzilgennen keyingi dáwirdi óz ishine aladı. 1980-jıllardıń aqırınan baslap, ásirese, Ukraina ǵárezsizlik alǵannan keyin (1991) hám sovet cenzurası biykar etilgennen soń, jazıwshılardıń pútin bir áwladı payda boldı: Sofiya Maydanskaya, Igor Kalinec, Moysey Fishbeyn, Yuriy Andruxovich, Sergey Jadan, Oksana Zabujko, Aleksandr Irvanets, Yuriy Izdrik, Mariya Matios, Igor Pavlyuk hám basqalar. Olardıń kópshiligi «postmodernistler» retinde qaraladı.

Waqıyalar, sıylıqlar hám shólkemler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

2000-jıllardan keyin kitap yarmarkaları hám kitap forumları sıyaqlı ádebiy waqıyalar kóbeymekte. Áhmiyetli waqıyalar qatarına may ayında Kievte ótkeriletuǵın Arsenal kitap festivalı hám sentyabr ayında Lvovta ótkeriletuǵın Lvov kitap forumı kiredi. Bul ilajlarda kitaplar tanıstırılıwı menen birge, film kórsetiwleri, koncertler hám spektakller de orın aladı[lower-alpha 3][22]. Ukrain baspaları, sonday-aq, Frankfurt kitap yarmarkası sıyaqlı túrli xalıqaralıq kitap yarmarkalarına da qatnasadı[23].

Ádebiy sıylıqlarǵa Shevchenko milliy sıylıǵı, «Koronaciya Slova» (Sóz tajı) hám «BBC Ukraina jıl kitabı» kiredi. Shevchenko milliy sıylıǵı — Ukrainanıń mádeniyat hám kórkem óner tarawındaǵı eń joqarı mámleketlik sıylıǵı bolıp, ol Ukrainanıń túrli tarawlarındaǵı jetiskenlikler ushın beriledi. Shevchenko milliy sıylıǵında ádebiyat, jurnalistika, muzıka, teatr, kino hám aktyorlıq kórkem óneri sıyaqlı altı baǵdar bar. «Koronaciya Slova» sıylıǵı 1999-jılı shólkemlestirilgen. Onda romanlar, lirika, kinoscenariyler, pyesalar hám balalar ádebiyatı sıyaqlı bes kategoriya bar. «BBC Ukraina jıl kitabı» bolsa BBC tárepinen shólkemlestirilgen bolıp, úlkenler hám balalar ushın arnalǵan ukrain ádebiyatı dóretpelerine beriledi[24].

Sovet dáwirinen beri «Ukraina jazıwshılar awqamı» dep atalatuǵın dóretiwshilik shólkem bar edi. Biraq, jas áwlad arasında bul shólkemge kózqaras unamsız boldı[lower-alpha 4]. Sol sebepli, 1997-jılı Ukraina jazıwshılar awqamı (jańadan) dúzildi, al 1998-jılı PEN Ukraina shólkemlestirildi[26].

Belgili ukrain avtorları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. Qırım tatar tilinde Emil Amit; shet elde jasaytuǵın ukrainlarǵa mısal retinde Odesada tuwılıp, Germaniyaǵa kóship ketken Maryana Gaponenkonı keltiriwge boladı[7]
  2. Ilimpazlarda shıǵarmalardıń qaysı ádebiyatqa tiyisli ekenin anıqlaw ushın avtordıń etnikalıq kelip shıǵıwı, tili, ózin-ózi identifikaciyalawı hám shıǵarma syujeti bolıp ótetuǵın orın sıyaqlı birneshe kriteriyalar bar[10]c Tariyxıy jaqtan, rus tilinde jazǵan ayırım ukrain jazıwshıları rus (yamasa keyinirek Sovet Awqamı) identifikaciyasına iye bolǵan[11]. Mısalı, Kirill hám Mefodiy birlespesi ukrain milliy háreketiniń aǵzaları bolǵan Kulish hám Kostomarov Ukraina ǵárezsizliginen góre, Rossiya quramında Ukrainanıń statusın jaqsılaw jolın tańlaǵan[12]
  3. 2017-jılı Arsenal kitap festivalına 50 000 adam, al Lvov kitap forumına 15 000 adam kelgen[21]
  4. Sovetler Awqamı Praga báhárine Varshava shartnaması áskerleriniń Chexoslovakiyaǵa basqınshılıǵı menen juwap bergende, bul topar ishinde basqınshılıqqa qarsı shıqqan birden-bir adam Lina Kostenko boldı[25]
  1. Ukraine: Cultural life — literature // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Macropædia) Vol. 28: S-U (1985–2010). 1050 p.: 981—1982 pp. (tilinde Inglis)
  2. Ukrainian literature // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Micropædia) Vol. 12: Trudeau — Żywiec (1985–2010). 968 p.: p. 111 (tilinde Inglis)
  3. Ukrainian literature // Encyclopædia Britannica Online, жовтень 2019 (tilinde Inglis)
  4. Григорій Грабович. До історії української літератури: дослідження, есе, полеміка. Osnovy, 1997 14–22 bet. 
  5. George G. Grabowicz. Toward a History of Ukrainian Literature. Harvard Ukrainian Research Institute, 1981 99-100 bet. ISBN 0674896769. 
  6. 奈倉 2023b, ss. 109–110.
  7. 1 2 田中 2022, s. 64.
  8. 1 2 貝澤 2023, ss. 31–32.
  9. 1 2 伊東 2004, s. 68.
  10. 中村 2018, s. 207.
  11. 1 2 中村 2018, ss. 207–210.
  12. 光吉 2018b, ss. 150–151.
  13. 田中 2022, s. 63.
  14. 池澤 2023b, ss. 112–113.
  15. 1 2 3 4 «Who Formed our Knowledge on Ukrainian Literature?» (uk) (2025-jıl 12-noyabr).
  16. Magocsi, Paul Robert. A History of Ukraine. Toronto: University of Toronto Press, 1996 285 bet. ISBN 0-8020-0830-5. 
  17. Volodymyr Sichynsky (1953). Ukraine in foreign comments and descriptions from the VIth to XXth century. New York: Ukrainian Congress Committee of America
  18. 1 2 Ukrainian literature // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Micropædia) Vol. 12: (1985–2010). 948 p.: p. 111 (tilinde Inglis)
  19. 1 2 Ukrainian literature // Encyclopædia Britannica Online, 2019 (tilinde Inglis)
  20. Parody and Burlesque // Hardie, Philip. The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil's Aeneid. London: Bloomsbury Publishing. 2014. 264 p: 187 (tilinde Inglis)
  21. ホメンコ 2019, s. 111.
  22. ホメンコ 2019, ss. 110–111.
  23. ホメンコ 2019, s. 127.
  24. ホメンコ 2019, ss. 111–112.
  25. 原田 2018b, s. 123.
  26. ホメンコ 2019, s. 114.
  • A History of Ukrainian Literature (From the 11th to the End of the 19th Century): With an Overview of the Twentieth Century (Annals of the Ukrainian Academy ... and Sciences in the U.S., Inc, Vol 17–19) by Dmitrij Tschizewskij, George S. N. Luckyj, Dolly Ferguson, and Doreen Gorsline
  • Ukrainian Literature Through the Ages by Yevhen Shabliovsky, Abraham Mistetsky, and Andrew Marko (Paperback – 1 January 2001)
  • Toward a history of Ukrainian literature. Grabowicz, George G. / distrib. by Harvard University Press for the Harvard Ukrainian Research Institute / 1981 (104: SLA U 50 : 50s Bungehuis-Spuistraat 210, 2e etage)
  • A history of Ukrainian literature, from the 11th to the end of the 19th century. Cyzevs'kyj, Dmytro / Ukrainian Academic Press / 1975 (UBM: H 77–63, Singel 425, UB magazijn)
  • Ukrainian literature. Kasinec, Edward / Harvard University / 1977 (UBM: Br. f\0 L m 9)
  • Ukrainian literature in the twentieth century: a reader's guide. Luckyj, George S.N. / Univ. of Toronto press / 1992 (UBM: H 96-1818)
  • Ukrainian Literature in English, 1980–1989 by Marta TarnawskyÚlgi:Dead link

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Úlgi:Ukraina temaları Úlgi:Evropa ádebiyatı