Uwayım

Edvard Munktıń «Qıshqırıq» (1893) shıǵarması onıń «tábiyat arqalı ótetuǵın sheksiz qıshqırıq» tájiriybesin súwretleydi.

Uwayım — mazasızlıq, qorqınısh yamasa isenimsizlik sezimi. Qayǵı-muń — onıń latınsha ekvivalenti, al mazasız hám mazasızlıq sózleri uqsas kelip shıǵıwǵa iye.

Etimologiya

Uwayım sózi inglis tiline dat, norveg hám golland tillerindegi angst sózinen hám nemis tilindegi Angst sózinen kirgizilgen. Ol XIX ásirden baslap Syoren Kerkegor hám Zigmund Freydtiń miynetleriniń inglis tilindegi awdarmalarında tastıyıqlanǵan. Ol inglis tilinde kúshli qorqınısh, mazasızlıq yamasa ishki tınıshsızlıqtıń kúshli sezimin súwretlew ushın qollanıladı.

Basqa tillerde (latınsha «qorqınısh» yamasa «hawlıǵıw» mánisindegi pavor sózinen alınǵan sózler menen), onnan kelip shıqqan sózlerdiń mánisi hár qıylı; mısalı, francuz tilindegi anxiété hám peur sıyaqlı. Angst sózi nemis tilinde VIII ásirden berli bar, ol proto-hind-evropa tilindegi anghu- «sheklew» tamırınan kelip shıqqan, onnan eski joqarı nemis tilindegi angust rawajlanǵan. Ol latınsha angustia, «kernew, tarlıq» hám angor, «tunshıǵıw, piteliw» sózleri menen qatnaslı; áyyemgi grekshe ἄγχω (ánkhō) «buwındırıw» menen salıstırıń. Ol XIX ásirde psixiatriyada qollanılatuǵın texnikalıq termin retinde inglis tiline kirdi, degen menen burınıraq ange sıyaqlı qatnas sózler bolǵan.

Ekzistencializm

Ekzistenciallıq filosofiyada uwayım (angst) termini arnawlı konceptuallıq mániske iye. Terminniń qollanılıwı dáslep dat filosofı Syoren Kerkegorǵa (1813–1855) tiyisli bolǵan. «Mazasızlıq túsinigi» (dáslep «Qorqınısh túsinigi» dep awdarılǵan) kitabında Kerkegor Angest sózin (ulıwma dat tilinde angst, «qorqınısh» yamasa «mazasızlıq» degen mánisti bildiredi) tereń hám tamırlanǵan jaǵdaydı súwretlew ushın qollandı. Kerkegordıń aytıwınsha, adam emes haywanlar tek instinkt penen basqarılsa, adamlar bizge tartımlı hám qorqınıshlı bolıp kórinetuǵın tańlaw erkinligine iye. Bul — adamnıń ómiriniń belgisiz múmkinshiliklerin hám olar boyınsha tańlaw kúshine iye bolıwdıń úlken juwapkershiligin qarastırǵanda erkin bolıwdı túsiniwdiń mazasızlıǵı. Kerkegordıń uwayım túsinigi Fridrix Nicshe, Jan-Pol Sartr hám Martin Xaydegger sıyaqlı onnan keyingi ekzistencialist filosoflardıń miynetlerinde qayta payda boldı, olardıń hárbiri ideyanı jeke jollar menen rawajlandırdı. Kerkegordıń uwayımı tiykarınan diniy jeke isenim sistemasındaǵı morallıq erkinlik haqqındaǵı eki mánili sezimlerge tiyisli bolsa, keyingi ekzistencialistler jeke principler, mádeniy normalar hám ekzistenciallıq úmitsizliktiń qarama-qarsılıqların talqıladı.

Muzıka

Ekzistenciallıq uwayım XX ásirdiń basında klassikalıq muzıkalıq kompoziciyada, filosofiyalıq rawajlanıwlardıń nátiyjesi retinde hám urıs zardabı waqıtlarınıń kórinisi retinde payda boldı. Miynetleri kóbinese bul túsinik penen baylanıslı bolǵan belgili kompozitorlar qatarına Gustav Maler, Rixard Shtraus («Elektra» hám «Salomeya» operaları), Klod Debyussi («Pelleas hám Melizanda» operası, «Oyınlar» baleti), Jan Sibelius (ásirese Tórtinshi simfoniya), Arnold Shenberg («Varshavadan aman qalǵan»), Alban Berg, Fransis Pulenk («Karmelitlerdiń dialogları» operası), Dmitriy Shostakovich («Mcenskli Ledi Makbet» operası, simfoniyalar hám kameralıq muzıka), Bela Bartok («Kók saqallınıń qamalı» operası) hám Kshishtof Pendereckiy (ásirese «Xirosima qurbanlarına arnalǵan treniya») kiredi.

Uwayım 1950-jıllardıń ortasınan aqırına shekem, xalıqaralıq shiyelenisler hám yadrolıq tarqalıw boyınsha keń tarqalǵan qorqınıshlar fonında, ataqlı muzıkaǵa baylanıslı talqılana basladı. Djeff Nattalldıń «Bomba mádeniyatı» (1968) kitabı keń tarqalǵan mádeniyattaǵı uwayımdı Xirosimaǵa baylanıstırdı. Qorqınısh Bob Dilannıń «Urıs xojayınları» (1963) hám «Qattı jawın jawadı» sıyaqlı folk-rok shıǵarmalarında kórsetildi. Termin kóbinese pank-rok, granj, nyu-metal hám melanxoliya, ekzistenciallıq úmitsizlik yamasa nigilizm kórinisleri basım bolǵan emo shıǵarmalarına baylanıslı qollanıladı.