Kontentke ótiw

Vladimir Putin

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Vladimir Putin
Rossiya Prezidenti
 
Wákillik dáwiri
2012-jıl 7-may — 
Húkimet baslıǵı Viktor Zubkov (v. b.)
Dmitriy Medvedev
Mixail Mishustin
Aldınǵısı Dmitriy Medvedev[1]
Wákillik dáwiri
2000-jıl 7-may — 2008-jıl 7-may
Húkimet baslıǵı Mixail Kasyanov
Viktor Xristenko (v. b.)
Mixail Fradkov
Viktor Zubkov
Aldınǵısı Boris Elcin
Keyingisi Dmitriy Medvedev
 Rossiya bas ministri
 
Wákillik dáwiri
2008-jıl 8-may — 2012-jıl 7-may
Prezident Dmitriy Medvedev
Aldınǵı isker Viktor Zubkov
Keyingi isker Viktor Zubkov (v. b.)
Dmitriy Medvedev
Wákillik dáwiri
1999-jıl 16-avgust — 2000-jıl 7-may
Prezident Boris Elcin
Aldınǵı isker Sergey Stepashin
Keyingi isker Mixail Kasyanov
 Awqam keńesi baslıǵı
 
Wákillik dáwiri
2008-jıl 27-may — 2012-jıl 18-iyul
Aldınǵı isker Viktor Zubkov
Keyingi isker Dmitriy Medvedev
Fayl:Логотип партии "Единая Россия".svg
 Birlesken Rossiya partiyası baslıǵı
 
Wákillik dáwiri
2008-jıl 7-may — 2012-jıl 26-may
Aldınǵı isker Boris Grizlov
Keyingi isker Dmitriy Medvedev
 ǴMDA keńesi baslıǵı
 
Wákillik dáwiri
2000-jıl 25-yanvar — 2003-jıl 29-yanvar
Aldınǵı isker Boris Elcin
Keyingi isker Leonid Kuchma
Wákillik dáwiri
2004-jıl 16-sentyabr — 2006-jıl 20-may
Aldınǵı isker Leonid Kuchma
Keyingi isker Nursultan Nazarbaev
Wákillik dáwiri
2017-jıl 1-yanvar — 2017-jıl 31-dekabr
Aldınǵı isker Almazbek Atambayev
Keyingi isker Imamali Rahmon
Qáwipsizlik keńesi sekretarı
Wákillik dáwiri
1999-jıl 29-mart — 1999-jıl 9-avgust
Prezident Boris Elcin
Aldınǵı isker Nikolay Bordyuja
Keyingi isker Sergey Ivanov
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne7-oktyabr 1952-jılı(1952-10-07) (73 jasta)
Tuwılǵan jeriSank-Peterburg
Puqaralıǵı Rossiya
Siyasiy partiyasıKPSS (1975—1991)
Biziń úy – Rossiya (1995}
«Birlesken Rossiya»(2008—2012)
Ómirlik joldasıLyudmila Putina (1983—2013)[2]
Balalarıqızları:Katerina Tixonova
Mariya Putina[3]
Tálim ornı1). Sankt-Peterburg universiteti;
2). KGB Joqarǵı mektebi;
3). KGB Razvedka mektebi
Kásibiyurist, razvedchik
Ilimiy dárejesiEkonomika pánleri kandidatı
Websaytıhttp://kremlin.ru
Vladimir Putinniń dawısı
Putinniń Ukrainadaǵı arnawlı áskeriy operaciyanıń baslanǵanın járiyalawı
2022 jıl 24 fevral

Vladimir Vladimirovich Putin (1952-jıl 7-oktyabr, Leningrad) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.[4] Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident Boris Elcinniń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin Dmitriy Medvedev prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.[5] Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,[6] bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.[7][8] Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident Dmitriy Medvedev dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası Bashar al-Asadtı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.[9][10][11] Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.[12] 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.[13] Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.[14][15][16]

Shańaraǵı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova

Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde Leningrad qalasında (házirgi Sank-Peterburg) dúnyaǵa kelgen.[17] Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám Mariya Ivanovna Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) Vladimir Lenin hám Iosif Stalinniń jeke aspazı bolǵan.[18] Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.[19]

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi NKVDnıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.[20][21][22] Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı Tver wálayatında nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları Ullı Watandarlıq Urısta xabarsız joqbolǵan.[23]

Bіlіmі

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Putinniń bala gezi, 1960 – jılı

1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin Leningradtaǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.[24] 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol Karl Marks, Fridrix Engels, Vladimir Lenin shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.[25] №281 mektepte Putin nemec hám inglis tillerin úyrendi.[26]

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.[27] Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.[28] Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi Anatoliy Sobchak penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.[29]

1997 –jılı ol Sankt-Peterburg konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.[30] Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.[31]

2005 – jılı Vashingtondaǵı Brukings institutınıń aǵzaları Klifford Gaddi hám Igor Danchenko Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.[32][33]

KSRO MQK (KGB) lawazımı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı

1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı Yuriy Andropov atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK Jańa Zelandiyaǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.[34] Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol Drezden, Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.[35] Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.[36]

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.[37]

Kommunistlik Shıǵıs Germaniya húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.[38]

Putin dáwirinde ishki siyasat

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.
SSSR ıdırawınan berli Rossiya Jalpı ishki ónimі (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)

2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.[39]

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.[40] Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «Úlgi:Iw» деп сипаттады.[7][41][42] Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.[43]

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.[44][45]

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.[46] Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.[47][48]

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.[49]

Ekonomika

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).[50]

Insan huquqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

New-Yorkta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.[51]

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.[52] Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.[53] 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.[54]

Ǵalaba xabar quralları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.[55] «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.[56]

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.[57]

Sırtqı siyasat

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Putinniń Amerika Qurama Shtatlarına saparı, 2001 jıl
Putin hám Hindstan premyer-ministri Narendra Modi, Sochi, 2018 jıl
Putin Shanxay birge islesiw shólkemi mámleketleriniń basshıları, Ózbekstan, 2022 jıl
Rossiya basshılıǵındaǵı Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, Moskva, 16 may 2022 jıl

Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.[58][59] Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.

Aziya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.[60] 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.[61]

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.[62][63]

Postsovetlik keńislik

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.[64]

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.[65]

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.[66] Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.[67] Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».[68]

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.[69] Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında Gruziya prezidenti Mixail Saakashvili Qubla Osetiya aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.[70][71]

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.[72] Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.[73] Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan Ózbekstan menen qatnasıqları bekemlendi. Islam Karimov dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń Tashkentke saparında kórindi.[74] 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.[75]

2014-jıldıń avgustında Putin Nursultan Nazarbaevtı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.[76][77] Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.[78] «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.[79][80]

AQSh, Batıs Evropa hám NATO

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Putin, Italiya premyer-ministri Silvio Berluskoni hám AQSh Prezidenti Jorj Uoker Bush, Rossiya-NATO sammiti, Rim, 2002 jıl may
AQSh Prezidenti Donald Tramp hám Putin , Helsinki, 16 iyul 2018 jıl
Putin hám hayalı Lyudmila Aleksandrovna Putinanıń Elizabet II, kuyewi Filipp, Edinburg gercogi hám premyer-ministr Toni Bler menen ushırasıwı, Helsinki, 16 iyul 2018 jıl

Putin dáwirinde Rossiyanıń NATO hám AQSh penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq New Yorktaǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.[81]

Rossiyanıń Irak urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz Stiven Koenniń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám Aq Úydiń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: Kosovonıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń Polsha hám Chexiyada raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.[82]

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.[83]

AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti Djordj Uoker Bush penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri Angela Merkel menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.[84] Putin Italiya premyer-ministri Silvio Berluskoni menen jıllı qatnasıqta boldı;[85] eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.[86] 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.[87]

2011-jılı NATO-nıń Liviyadaǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.[88]

2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.[89] 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.[90] Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.[91]

2016-jılǵı 9-noyabrde Putin Donald Tramptı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.[92] Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.[93]

Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp Djo Baydenniń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.[94]

2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.[95] Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.[96] Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.[97]

Orta Shıǵıs hám Afrika

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin Tegerandaǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti Maxmud Axmadinejad penen ushırastı.[98] Bul 1943-jılı Iosif Stalinniń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı[99] hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.[100] Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.[101]

2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.[102] Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi.

2017-jılı Putin Oraylıq Afrika Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.[103] Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń Sochi qalasında Putin hám Egipet prezidenti Abdul-Fattax Xalil as-Sisi tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.[104]

2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri Naftali Bennett penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.[105]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Россия президенти сайловларининг якуний натижалари деярли маълум бўлди 19.03.2018
  2. ↑ Владимир и Людмила Путины официально сообщили о разводе 06.06.2013
  3. ↑ Дочки президента продолжают обучение в Петербурге Независимая газета 29.09.2006
  4. ↑ «Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM» (en). Reuters (2019-jıl 9-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 29 noyabrdiń 2021 на Wayback Machine
  5. ↑ «Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды» (kk). Азаттық радиосы (2021-jıl 6-aprel). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 30 sentyabrdiń 2023 на Wayback Machine
  6. ↑ Kramer, Andrew E. «Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy» (en). The New York Times (2020-jıl 18-fevral). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 24 sentyabrdiń 2023 на Wayback Machine
  7. 1 2 Úlgi:Кітап
  8. ↑ Úlgi:Кітап
  9. ↑ Úlgi:Кітап
  10. ↑ «Russia carries out first air strikes in Syria» (en). Әл-Жазира телеарнасы (2015-jıl 30-sentyabr). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 30 sentyabrdiń 2015 на Wayback Machine
  11. ↑ Úlgi:Кітап
  12. ↑ «Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді?» (kk). Азаттық радиосы (2023-jıl 18-mart). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 4 oktyabrdiń 2023 на Wayback Machine
  13. ↑ Úlgi:Кітап Arxiv nusqa от 10 marttıń 2024 на Wayback Machine
  14. ↑ Úlgi:Кітап Arxiv nusqa от 24 iyuldıń 2018 на Wayback Machine
  15. ↑ Úlgi:Кітап Arxiv nusqa от 11 dekabrdiń 2019 на Wayback Machine
  16. ↑ Úlgi:Кітап Arxiv nusqa от 25 fevraldıń 2022 на Wayback Machine
  17. ↑ «Биография · Владимир Путин» (ru). Ресей президентінің ресми сайты. Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 9 marttıń 2024 на Wayback Machine
  18. ↑ «Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина» (ru). ТАСС (2018-jıl 11-mart). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 29 oktyabrdiń 2021 на Wayback Machine
  19. ↑ «Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата» (ru). РБК (2019-jıl 10-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 19 yanvardıń 2023 на Wayback Machine
  20. ↑ Úlgi:Кітап
  21. ↑ Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei. «First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin» (en). The New York Times. Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 12 marttıń 2018 на Wayback Machine
  22. ↑ Paddock, Richard C. «Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin» (en). Los Angeles Times (2000-jıl 19-mart). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 4 marttıń 2016 на Wayback Machine
  23. ↑ Úlgi:Кітап
  24. ↑ «Prime Minister» (en). russia.rin.ru. Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 11 fevraldıń 2022 на Wayback Machine
  25. ↑ Úlgi:Кітап Arxiv nusqa от 5 apreldiń 2023 на Wayback Machine
  26. ↑ «In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student» (en). Haaretz (2014-jıl 26-mart). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 19 noyabrdiń 2015 на Wayback Machine
  27. ↑ «Путин Владимир Владимирович» (ru). Выпускники — Исполнительная власть. Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің заң факультеті. Arxiv nusqa от 13 avgusttıń 2013 на Wayback Machine
  28. ↑ Путин, Владимир Владимирович. «От Первого Лица (6-ой раздел)» (ru). Arxiv nusqa от 30 iyunnıń 2009 на Wayback Machine
  29. ↑ Úlgi:Кітап Arxiv nusqa от 31 iyuldıń 2013 на Wayback Machine
  30. ↑ Вартанов, Михаил. «Путина не смогли завалить «черные рецензенты»» (ru). Gazeta.ru (2006-jıl 28-mart). Arxiv nusqa от 18 avgusttıń 2016 на Wayback Machine
  31. ↑ Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford. «The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation» (en). The Brookings Institution (2006-jıl 30-mart). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 25 fevraldıń 2024 на Wayback Machine
  32. ↑ Волчек, Дмитрий. «Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина» (ru). Азаттық радиосы (2021-jıl 6-aprel). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 3 avgusttıń 2018 на Wayback Machine
  33. ↑ Волчек, Дмитрий. «"Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову» (ru). Азаттық радиосы (2021-jıl 6-aprel). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 26 avgusttıń 2021 на Wayback Machine
  34. ↑ Harvey, Bob. «Metro — Putin and Me» (en). metromag.co.nz (2021-jıl 14-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 13 marttıń 2022 на Wayback Machine
  35. ↑ McHugh, David. «Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany» (en). The Associated Press (2006-jıl 9-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 26 marttıń 2009 на Wayback Machine
  36. ↑ «Putin's Stasi spy ID pass found in Germany» (en). BBC News (2018-jıl 11-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 27 marttıń 2022 на Wayback Machine
  37. ↑ «Vladimir Putin, The Imperialist» (en). Time (2014-jıl 10-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 11 marttıń 2022 на Wayback Machine
  38. ↑ Hoffman, David. «Putin's Career Rooted in Russia's KGB» (en). The Washington Post (2000-jıl 30-yanvar). Qaraldı: 2024-jıl 9-mart. Arxiv nusqa от 23 iyunnıń 2019 на Wayback Machine
  39. ↑ Úlgi:Кітап
  40. ↑ Úlgi:Кітап
  41. ↑ Okara, Andrey. «Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project?» (en). Russia in Global Affairs (2007). Arxiv nusqa от 10 apreldiń 2016 на Wayback Machine
  42. ↑ Petrov, Nikolay. «From Managed Democracy to Sovereign Democracy» (en). Center for Political-Geographic Research (2005). Arxiv nusqa от 10 apreldiń 2016 на Wayback Machine
  43. ↑ Сурков, Владислав. «Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности» (ru). Біртұтас Ресейдің ресми сайты (2006-jıl 7-fevral). Arxiv nusqa от 12 fevraldıń 2008 на Wayback Machine
  44. ↑ Úlgi:Кітап
  45. ↑ «Putin tightens grip on security» (en). BBC News (2004-jıl 13-sentyabr). Qaraldı: 2024-jıl 20-mart. Arxiv nusqa от 12 iyuldıń 2023 на Wayback Machine
  46. ↑ Бейлин, Борис. «'Президентское фильтрование губернаторов оценили политики» (ru). radiovesti.ru (2011-jıl 15-dekabr). Arxiv nusqa от 24 fevraldıń 2013 на Wayback Machine
  47. ↑ Kramer, Andrew E. «50% Good News Is the Bad News in Russian Radio» (en). The New York Times (2007-jıl 21-aprel). Qaraldı: 2024-jıl 21-mart. Arxiv nusqa от 12 iyuldıń 2023 на Wayback Machine
  48. ↑ Lipman, Masha және Aslund, Anders. «Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance» (en). Carnegie Endowment for International Peace (2004-jıl 2-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 21-mart. Arxiv nusqa от 31 marttıń 2022 на Wayback Machine
  49. ↑ «Arkady Rotenberg» (en). Forbes. Qaraldı: 2024-jıl 21-mart. Arxiv nusqa от 21 marttıń 2024 на Wayback Machine
  50. ↑ Гуриев, Сергей. «20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy» (en). The Moscow Times (2019-jıl 16-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 21-mart. Arxiv nusqa от 12 iyuldıń 2023 на Wayback Machine
  51. ↑ «Laws of Attrition» (en). Human Rights Watch (2013-jıl 24-aprel). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart. Arxiv nusqa от 12 iyuldıń 2023 на Wayback Machine
  52. ↑ «Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами» (ru). РБК (2020-jıl 23-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  53. ↑ «Списки преследуемых» (ru). Мемориал. Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  54. ↑ Weir, Fred. «In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison» (en). csmonitor.com (2022-jıl 5-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  55. ↑ Úlgi:Кітап
  56. ↑ Úlgi:Кітап
  57. ↑ Goncharenko, Roman. «Russia's TV war against Ukraine» (en). Неміс толқыны (2022-jıl 16-fevral). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  58. ↑ «Putin blames West for tensions since end of Cold War» (en). Reuters (2021-jıl 21-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  59. ↑ Anishchuk, Alexei. «Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia» (en). Reuters. Arxiv nusqa от 6 dekabrdiń 2022 на Wayback Machine
  60. ↑ Tamkin, Emily. «Why India and Russia Are Going to Stay Friends» (en). Foreign Policy (2020-jıl 8-iyun). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart. Arxiv nusqa от 1 iyunnıń 2023 на Wayback Machine
  61. ↑ «India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin» (en). Hindustan Times (2022-jıl 15-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  62. ↑ Tiezzi, Shannon. «Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO» (en). The Diplomat (2015-jıl 21-iyun). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  63. ↑ Kulik, Sergey. «Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency» (en). Council of Councils (2015-jıl 7-iyun). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  64. ↑ Kramer, Andrew E. «Russia Claims Its Sphere of Influence in the World» (en). The New York Times (2008-jıl 31-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  65. ↑ «Polish head rejects Putin attack» (en). BBC News (2004-jıl 24-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  66. ↑ «After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine» (en). Kyiv Post (2010-jıl 30-noyabr). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  67. ↑ Walker, Shaun. «Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin» (en). The Guardian (2014-jıl 4-mart). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  68. ↑ «Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video» (en). The Guardian (2014-jıl 18-mart). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  69. ↑ «Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine» (en). CBS News (2014-jıl 18-mart). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  70. ↑ Cohen, Ariel. «The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World» (en). The Heritage Foundation (2008-jıl 11-avgust). Arxiv nusqa от 25 apreldiń 2009 на Wayback Machine
  71. ↑ «Day-by-day: Georgia-Russia crisis» (en). BBC News (2008-jıl 21-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 23-mart.
  72. ↑ «Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня» (ru). Известия (2011-jıl 3-oktyabr). Arxiv nusqa от 4 oktyabrdiń 2011 на Wayback Machine
  73. ↑ «Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015» (en). BBC News (2011-jıl 18-noyabr). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  74. ↑ Pannier, Bruce. «Russia: Uzbekistan Renews Old Relations» (en). Азаттық радиосы (2005-jıl 5-may). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  75. ↑ «Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли» (ru). РБК (2014-jıl 12-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  76. ↑ «Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности»» (ru). Америка дауысы (2014-jıl 31-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  77. ↑ «"Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты» (kk). Азаттық радиосы (2014-jıl 29-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  78. ↑ «Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions» (en). The Moscow Times (2022-jıl 28-noyabr). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  79. ↑ «"Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты» (kk). Азаттық радиосы (2014-jıl 29-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart. Arxiv nusqa от 26 marttıń 2023 на Wayback Machine
  80. ↑ «Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды» (kk). Азаттық радиосы (2011-jıl 28-iyul). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart. Arxiv nusqa от 19 sentyabrdiń 2021 на Wayback Machine
  81. ↑ Коэн, Стивен. «America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy» (en). HuffPost (2012-jıl 28-fevral). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  82. ↑ Úlgi:Кітап
  83. ↑ Козлов, Петр. «Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?»» (ru). iz.ru (2014-jıl 18-mart). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  84. ↑ Simpson, Emma. «Merkel cools Berlin Moscow ties» (en). BBC News (2006-jıl 16-yanvar). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  85. ↑ Friedman, Alan. «Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple» (en). Financial Times (2015-jıl 2-oktyabr). Arxiv nusqa от 10 dekabrdiń 2022 на Wayback Machine
  86. ↑ «Путин навестил "старого друга" Берлускони» (ru). BBC News (2014-jıl 17-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  87. ↑ «Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом» (ru). РБК (2023-jıl 12-iyun). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  88. ↑ «West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin» (en). The Times (Reuters) (2011-jıl 21-mart). Arxiv nusqa от 23 marttıń 2011 на Wayback Machine
  89. ↑ «США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов» (ru). РИА Новости (2013-jıl 8-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  90. ↑ «Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8» (ru). РБК (2019-jıl 28-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  91. ↑ Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael. «Russia's president excoriates the United States for world's problems» (en). The Washington Post (2014-jıl 24-oktyabr).
  92. ↑ «Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады» (kk). Азаттық радиосы (2016-jıl 9-noyabr). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  93. ↑ Swift, Art. «Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans» (en). Gallup (2017-jıl 21-fevral). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  94. ↑ Gregory, James. «Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus» (en). BBC News (2023-jıl 25-mart). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  95. ↑ Gonzalo Vina & Sebastian Alison. «Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1)» (en). Bloomberg (2007-jıl 20-iyul). Arxiv nusqa от 30 sentyabrdiń 2007 на Wayback Machine
  96. ↑ «UK spied on Russians with fake rock» (en). BBC News (2012-jıl 19-yanvar). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  97. ↑ «Vladimir Putin popularity & fame» (en). YouGov. Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  98. ↑ Румянцев, Федор және Сергеев, Василий. «Путин отправляется с визитом в Тегеран» (ru). Газета.ru (2007-jıl 15-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 24-mart.
  99. ↑ «Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports» (en). Lebanon Wire (2007-jıl 15-oktyabr). Arxiv nusqa от 16 oktyabrdiń 2015 на Wayback Machine
  100. ↑ «Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran» (en). The Times (2007-jıl 16-oktyabr). Arxiv nusqa от 26 iyuldıń 2008 на Wayback Machine
  101. ↑ «Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit» (en). Ресей президентінің ресми сайты (2007-jıl 16-oktyabr). Arxiv nusqa от 4 maydıń 2008 на Wayback Machine
  102. ↑ Trenin, Dmitri. «Why Russia supports Assad» (en). The New York Times (2012-jıl 9-fevral). Arxiv nusqa от 14 fevraldıń 2012 на Wayback Machine
  103. ↑ Bax, Pauline. «Russia’s Influence in the Central African Republic» (en). crisisgroup.org (2021-jıl 3-dekabr). Arxiv nusqa от 2 marttıń 2022 на Wayback Machine
  104. ↑ «В Сочи завершился саммит Россия - Африка» (ru). ТАСС (2019-jıl 24-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 4-mart.
  105. ↑ «Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel» (en). ТАСС (2021-jıl 22-oktyabr). Qaraldı: 2024-jıl 4-mart.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Putin&oldid=265741» saytınan alınǵan