Xantáńri

Xantáńri taw shıńı (Tyan-Shan taw sisteması)

Xantáńri shıńı (qazaqsha Хан Тәңірі, qırǵ.: Хан-Теңири ) — Orta Aziyanıń eń iri hám quramalı taw sistemalarınan biri esaplanǵan Tyan-Shan tawlarında jaylasqan, tábiyiy-geografiyalıq úlkeniń eń biyik shıńı hám tábiyiy-geografiyalıq tárepten áhmiyetli noqatlarınan biri bolıp tabıladı. Onıń 7010 metrli absolyut biyikligi tekǵana tábiyiy-geografiyalıq úlke, bálkim global klimat, muzlıqlar dinamikası hám ekologiyalıq sistemalarǵa bolǵan tásiri menen ajralıp turadı.

Xantáńri haqqında dáslepki jazba maǵlıwmatlar eramızdan aldınǵı VI ásirde Qıtay tariyxıy dáreklerinde ushraydı. Uzaq tariyx dawamında jergilikli xalıqlar ushın múqaddes orın retinde qaralǵan, atı «Aspan xanı» yamasa «Ruxlar húkimdarı» degen mánisti ańlatadı. Xantáńri shıńı haqqında dáslepki maǵlıwmatlar áyyemgi dereklerde hám jergilikli xalıq awızeki dástúrlerinede ushıraydı. Bıraq, onıń geografiyalıq tárepten sistemalı úyreniliwi XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında baslanǵan. 1850-jıllardan baslap rus ilimpazları hám ekspediciyaları Tyan-Shan taw dizbegin úyreniwge úlken dıqqat qaratadı. Sol dáwirde birinshi kartografikalıq jumıslar ámelge asırıldı hám taw dizbeginiń kartaları dúzile baslandı.