Xojamet Axmetov
 | Bul maqalada ishki siltemeler qollanılamaǵan yamasa júdá kem qollanılǵan. |
 | Bul maqalaǵa basqa heshbir maqaladan silteme berilmegen. (Iyun 2023) |
| Xojamet Axmetov | |
|---|---|
| Tuwılǵan sáne | 1908 |
| Qaytıs bolǵan sáne | 1932 |
Xojamet Axmetov (1908-1932) - jańa dáwir qaraqalpaq ádebiyatının baslawshısı.
Ol 1908-jılı Qońırat rayonınıń Sorkól degen jerde jarlı diyqan semyasında tuwılǵan. 1923-jıldan Qońırattaǵı qalalıq mektepke qatnap oqıydı. 1924-jıldan Qońırattaǵı internatqa kirip sonda tárbiyalanadı. 1925-jılı Tórtkúldegi awılxojalıq texnikumına ótip oqıydı. Soń óz qálewi menen pedtexnikumǵa ótedi. 1929-jılı pedtexnikumdı pitkerip, Taxtakópir rayonlıq komsomol komiteti, soń Kegeyli rayonlıq komsomol komitetiniń sekretarı bolıp isleydi. Shayırdıń dáslepki qosıqları 1927-28 jıllardan texnikumnıń diywalı gazetalarında, "Erkin Qaraqalpaqstan" gazetası, "Qızıl muǵallim" jurnallarında járiyalana basladı. Onıń jalınlı shaqırıq, agitatsiyalıq mazmundaǵı qosıqları miynetkesh adamlar sanasın jańa zaman talabına say tayarlawda ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Shayır "Jol bermeń" degen qosıǵında bılay deydi:
Qallash qulaǵıńa salar bir nárse,
Elde bar jemxorlar hám de aq sálle
Bulardıń báriniń dedigi birge,
Keńes saylawında buǵan jol bermeń
Qallash batraq, seniń keńes saylawıń
Jas úlkenge kimdi qoysań qálewiń
Saǵan dushpan baylar tabı zor jawıń,
Keńes saylawında buǵan jol bermeń.
Bul qosıqta jalınlı shaqırıq mazmunı ózine tán intonatsiya hám ırǵaqtı payda etedi. Kúshli ideyanıń tásirli bolıp shıqqanı qosıqtıń formasınıń kórkemliliginde, yaǵnıy mazmun menen formanıń birliginde. Bunıńday gúres ruhı onıń "Jamayım" (1928), "Shártles", "Xabarshılar" (1929), "Ósher boldı" (1930), "Bul minnetiń" (1928), "Jaslar wazıypası" degen qosıqlarında da orın alǵan. Ayawsız satira, jalınlı shaqırıq, jawıngerlik, ruh X.Axmetov poeziyasınıń tiykarǵı ózgesheliklerinen esaplanadı. Shayır qaraqalpaqlardıń burınǵı hám revolyutsiyadan keyingi turmısın súwretlep birqansha qosıqlar jazdı. "Kolxozshılar keledi", "Batraklar" qosıqlarında usı temanı alǵa qoyadı. X.Axmetovtıń dóretiwshiliginde úlken orın tutatuǵın temalardıń biri - miynet teması. Bul tema kolxoz qurılısı, paxta egis h.t.b. kóriniste sáwlelengen."Meniń súygen miynetim" (1931) qosıǵı miynetke bolǵan súyiwshilikti jırlaydı.
Miynetkeshpen, miynet ushın tuwǵanman,
Miynet ushın beldi bekkem buwǵanman
Aǵam, anam, tuwısqanım miynetkesh.
Shın dedigim men de sonnı quwǵanman.
Shayır miynetti bilimniń de, ónerdiń de tiykarı dep túsinedi hám bunı qosıq qatarlarında sheber sáwlelendiredi. Qosıq qatarlarınıń ishindegi seslik qaytalawlar qosıqqa sulıwlıq berip tur. "Qozǵal erte egisińe tayarlan" qosıǵı shayırdıń kúndelikli aktual temaga arnalgan operativ shıǵarmalarınıń biri. Bul qatar (Qozǵal erte egisine tayarlan) shıǵarmanıń atı hám hár strofanıń bánti bolıp kelip, qosıqtıń tiykarǵı ideyasın juwmaqlastırıp berip tur. Shayır qosıqta jańa miynetti jırladı, adamlardı miynet etiwge shaqıradı. "Durıs bóliń" degen qosıǵında shayır adamlarǵa miynetine jarasa haqı beriw, yaǵnıy kim islemese tislemeydi degen ideyanı sáwlelendiredi. Qosıqtıń mazmunlı qısqa qatarları, tez intonatsiyası, shaqırıq ruhı, tasıyıqlawshı sıpatı tiykarǵı ideyanı bildiriwde áhmiyetke iye. "Jamayım" degen qosıgında bilim, aǵartıw islerin sóz etedi. "Kel qurdaslar" qosıǵı da (1928) shayırdıń aǵartıw temasına arnalǵan jaqsı qosıqlarınıń biri. Shayır qaraqalpaq xalqınıń mádeniy turmısındaǵı jańalıqlardı qollap quwatlawshı agitatsiyalıq-propagandalawshılıq mazmundaǵı qosıqlar dóretti. "Latınlas", "Shıqsın onıń táripi" qosıqlarında arab alfavitiniń ornına alınǵan latın alfavitin propagandalaw mazmunına qurılǵan. "Búgin" qosıǵı sol dáwir poeziyasınıń áhmiyetli temalarınıń biri - hayal qızlar teńligi temasına arnalǵan. "Ámiwdárya" (1931) degen qosıǵında Ámiwdáryanıń xalıq xojalıǵındaǵı áhmiyetin bayan etedi. "Xabarshılar" qosıǵı X.Axmetovtıń siyasiy lirikasınıń ótkir shıǵarmalarınıń biri. Qosıqta xabarshılardıń jámiyetlik turmısta tutqan ornı kórkem sáwlelendirilgen. Shayır dóretiwshiliginde "Bilim menen jansın sham" qosıǵı ayrıqsha orın iyeleydi. Bul qosıqta jaslardı oqıwǵa shaqırıw ideyası alǵa qoyılǵan.
Bilim-tamaq, bilim-nan,
Bilimsizdiń isi qam,
Úyren óner bilimdi,
Bilim menen jansın sham.
X.Axmetov – gúressheń jalınlı shayır. Onıń barlıq dóretiwshiliginiń bastan aqırına shekem gúres ideyası súwretlengen. Siyasiy lirika – shayırdıń tiykargı janrı boldı. Publitsistikalıq, agitatsiyalıq shaqırıq, qosıqlardıń tastıyıqlawshı xarakteri, jedelli ritm, oratorlıq intonatsiya, qısqa qatarı onıń shıgarmalarının baslı belgisi boldı.