Zen

Zen — V-VI ásirlerde Qıtayda payda bolǵan maxayana bagdarındaǵı mekteplerden biri. Onıń tiykarın salıwshısı ápsanalıq monax Boddxidxarma bolıp esaplanadı.«Zen» (latınsha - mediataciya, pikirdi toplaw, dıqqat penen pikir júrgiziw) buddizmniń tiykarģı ózgeshelikleri sıpatında teoriyadan kóre ámeliyatqa, diniy úgit-násiyat hám nızam-qaģıydalardı yadlaw ornına pikir júrgiziwge ayrıqsha itibar beriliwin, irracionalizm hám mistikaga meyillikti atap ótiw múmkin. Zen buddistler "yoga" shınıǵıwların orınlaw, fizikalıq miynet etiw, kórkem óner túri menen shuǵıllanıwǵa úlken áhmiyet beredi. Hárqanday dogma hám isenim formaların (hátte Buddanı da) biykarlaw, hesh kimge eliklemew hám ruwxıy erkinlikke ayrıqsha itibar beriledi hám "satori" (sanskritshe - jılt etip kóriniw) úgit násiyatlanadı. Trans halatına túsken adamnıń haqıyqatlıqqa erisiwi zenniń joqarı maqseti bolıp esaplanadı. "Zen buddizm" hámmeni, rasası, milleti, diniy isenimine qaramastan, "hámmege sáykes janlı ámeliy haqıyqat" sırlarınan xabardar bolıwǵa shaqıradı. Házir zen buddistler 10 millionnan artıq, olardıń 85 procenti Yaponiyada jasaydı. Onda alǵa súrilgen ideyalardıń tikkeley "júrekten-júrekke" jetkeriliwi, insannıń óz ruwxıy mánisi menen jaqınlıǵı, belgi hám formalarǵa ǵárezli bolmawı, yaǵnıy pikirdi sóz hám belgilersiz bildiriwi, insannıń óz ishki dúnyasına múrájáát etiwi arqalı Budda sıyaqlı jetiklikke erisiw múmkinligi haqqındaǵı kóz-qaraslar ǵalabalıq tús alǵan. Házirgi waqıtta Yaponiyada zen ibadatxanaları diniy, siyasiy hám mádeniy orayǵa aylanıp, jaslardıń oy-pikiri, turmıs tárizi, iskerligine úlken tásir kórsetpekte. Ásirese, zen kórkem óneri qıtay hám yapon mádeniyatı dástúrlerinen birine aylanǵan. Samuraylar zen buddizmniń úgit-násiyatlawshıları esaplanadı. zenge "hámmege sáykes janlı ámeliy haqıyqat" dep táriyp berilgen, yaǵnıy insan ishki dúnyası arqalı haqıyqatlıq hám jetiklikke erisiwi múmkin ekenligi tán alınǵan halda qatań tártip hám arnawlı ruwxıy shınıǵıwlarǵa ámel etiw talap etiledi. Búgingi kúnde zen buddizm Batıs Evropa mámleketleri, AQSH hám Kanada jasları arasında keń tarqalganlıǵın aytıp ótiw kerek. Usı tiykarda mediataciya nızam hám talapların buzıp talqılaw, más etiwshi ishimlik hám narkotik zatlardan paydalanıw arqalı «nirvanaǵa» erisiw múmkin, degen qaraslar da keń jayılıp baratırǵanın ayrıqsha atap ótiw lazım. Jaslardıń bunday qaraslar tásirine beriliwi olardıń turmıs tárizine unamsız tásir kórsetip, ziyanlı meyilliklerdiń kúsheyiwi, alkogolizm hám narkomaniyanıń tereń tamır jayıwına tiykar jaratpaqta.

Ádebiyatlar

Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D.. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480-bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.