Kontentke ótiw

Zerigiw

Wikipedia — erkin enciklopediya
Moskvadaǵı suvenir satıwshısı tutınıwshılardı kútip zerigip otır.

Ádettegi qollanıwda zerigiw, jalıǵıw yamasa ishi pisiw — bul átiraptaǵı nárselerge qızıǵıwshılıqtıń bolmawı menen xarakterlenetuǵın emociya bolıp, kóbinese alańlatatuǵın nárselerdiń yamasa iskerliktiń joqlıǵı sebepli payda boladı. Degen menen, «Zerigiwdiń ulıwma qabıllanǵan anıqlaması joq. Biraq ol ne bolsa da, izertlewshilerdiń pikiri boyınsha, bul ápiwayı ǵana depressiya yamasa biypárwalıqtıń basqa atı emes. Bul adamlarǵa jaǵımsız bolıp kórinetuǵın belgili bir psixikalıq jaǵdayǵa uqsaydı — stimulaciyanıń bolmawı, bul olardı jeńillikke qumar etedi hám kóp minez-qulıq, medicinalıq hám sociallıq aqıbetlerge alıp keledi»[1]. BBC News maǵlıwmatlarına qaraǵanda, zerigiw «...densawlıqqa zıyan keltiretuǵın qáwipli hám buzıwshı psixikalıq jaǵday bolıwı múmkin»; biraq izertlew «...zerigiwsiz biz ózimizdiń dóretiwshilik jetiskenliklerge erise almaytuǵınımızdı kórsetedi»[2].

«Qásiyetsiz tájiriybe: Zerigiw hám zamanagóylik» kitabında Elizabet Gudshteyn zerigiw tuwralı házirgi diskursti ádebiy, filosofiyalıq hám sociologiyalıq tekstler arqalı izertleydi hám onıń «diskursiv túrde aytılǵan qubılıs ekenin... zerigiw bir waqıtta obyektiv hám subyektiv, emociya hám intellektualizaciya ekenin — tek házirgi dúnyaǵa juwap emes, al sonday-aq onıń narazılıqları menen gúresiwdiń tariyxıy túrde qáliplesken strategiyası ekenin» anıqlaydı. Eki túsinikte de, zerigiw tiykarınan waqıt tájiriybesi menen — mısalı, waqıttıń áste ótiwin seziniw — hám mánis máseleleri menen baylanıslı[3].

Etimologiya hám terminologiya

«Zeriktiriw» sóz dizbegi «jalıqtıratuǵın yamasa zeriktiretuǵın» mánisinde keminde 1768-jıldan baslap baspasózde qollanılǵan[4]. «Zeriktiriw» sózi «zerikken jaǵday» mánisin bildiredi, 1852-jıl, bore (v.1) + -dom nan. Ol sonday-aq «zeriktiretuǵınlar klass retinde» (1883) hám «zeriktiriw tájiriybesi» (1864, tiykarında boreism ge tiyisli máni, 1833) mánislerinde qollanılǵan[5]. «Bore» sózi «ish pisiw yamasa tınıshsızlıq payda etetuǵın nárse» mánisin ańlatatuǵın atlıq retinde 1778-jıldan berli tastıyıqlanǵan; «adamlarǵa qatnaslı 1812-jıldan». «Bore» atlıǵı «bore» feyilinen kelip shıqqan, ol «[tesik] tesetuǵın qural sıyaqlı áste hám turaqlı alǵa jıljıw» mánisiniń figuralı keńeyiwi bolıwı múmkin bolǵan «jalıqtıratuǵın yamasa zeriktiriwshi bolıw» mánisine birinshi ret 1768-jılı tastıyıqlanǵan, Grozdıń (1785) aytıwınsha, 1780-81-jıllar aralıǵındaǵı úrdiske aylanǵan sóz[6]. Keń tarqalǵan nadurıs túsinik — Charlz Dikkens «boredom» terminin óziniń 1853-jılı járiyalanǵan «Túnergen úy» miynetinde oylap tapqan. Degen menen, sóz keminde 1829-jıldan The Albion basılımınıń bir sanında tastıyıqlanǵan[7].

Zerigiwdiń francuzsha termini, ennui, geyde 1778-jıldan berli inglis tilinde de qollanıladı. Ennui termini birinshi ret «inglis tilinde francuz sózi retinde» 1660-jıllarda qollanılǵan hám «1758-jılǵa kelip jergiliklilestirilgen». Ennui termini «francuz tilindegi ennui den, eski francuz tilindegi enui «ashıwlanıw» (XII ásir) den kelip shıqqan, enoiier, anuier sóziniń keri forması»[8]. Nemis tilinde «zerigiw» sózi Langeweile, lange «uzın» hám Weile «waqıt» sózlerinen quralǵan qospa sóz, bul adam zerikkende waqıt «azaplı» áste ótedi degen keń tarqalǵan túsinikke sáykes keledi[9].

Psixologiya

Gaston de La Tush tárepinen sızılǵan «Zerigiw», 1893-jıl
Zerikken qız

Hár qıylı ilimpazlar zerigiwdiń hár túrli anıqlamaların qollanadı, bul izertlewdi qıyınlastıradı[10]. Zerigiw Sintiya D. Fisher tárepinen onıń tiykarǵı oraylıq psixologiyalıq procesleri boyınsha anıqlanǵan: «jeke adam házirgi iskerlikke qızıǵıwshılıqtıń keń tarqalǵan jetispewshiligin hám dıqqattı jámlewde qıyınshılıqtı sezetuǵın jaǵımsız, ótpeli affektiv jaǵday »[11]. Mark Liri hám basqalar zerigiwdi «kognitiv dıqqat procesleri menen baylanıslı affektiv tájiriybe» dep súwretleydi[12]. Robert Plutchik zerigiwdi jerkeniwdiń jeńil forması retinde xarakterlegen. Pozitiv psixologiyada zerigiw subyekttiń kónlikpesi jetkilikliden de kóp bolǵan ortasha qıyınshılıqqa juwap retinde súwretlenedi[13].

Zerigiwdiń úsh túri bar, olardıń barlıǵı dıqqattı tartıw máselelerin qamtıydı. Olarǵa adamlar qálegen iskerligine qatnasıwǵa tıyım salınǵan waqıtlar, adamlar qálemegen iskerligine qatnasıwǵa májbúr bolǵan waqıtlar yamasa adamlar ápiwayı ǵana basqa sebepke baylanıslı iskerlikke qatnasıwdı saqlap qala almaǵan waqıtlar kiredi[14]. Zerigiwge beyimlilik — bul barlıq túrdegi zerigiwdi basınan keshiriwge beyimlilik. Bul ádette Zerigiwge Beyimlilik Shkalası menen bahalanadı[15]. Sońǵı izertlewler zerigiwge beyimlilik dıqqattıń jetispewshiligi menen anıq hám turaqlı baylanıslı ekenin anıqladı[16]. Zerigiw hám onıń beyimligi teoriyalıq hám empirikalıq jaqtan depressiya hám usıǵan uqsas simptomlar menen baylanıslı[17][18][19]. Sonday-aq, zerigiwge beyimlilik depressiya menen birdey dárejede dıqqattıń tómenlewi menen kúshli korrelyaciyada ekeni anıqlandı[17]. Zerigiw kóbinese áhmiyetsiz hám jeńil ashıwlanıwshı retinde qaralsa da, zerigiwge beyimlik júdá kóp hár qıylı psixologiyalıq, fizikalıq, bilimlendiriw hám sociallıq máseleler menen baylanıslı bolǵan[20].

Abaysızlıq — bul adamnıń itibarsız yamasa umıtshaq minez-qulın kórsetetuǵın jaǵday[21]. Abaysızlıq — bul subyekt dıqqattıń tómen dárejesin hám jiyi alańlawdı sezinetuǵın psixikalıq jaǵday. Abaysızlıq diagnoz qoyılǵan jaǵday emes, al adamlar kúndelikli ómirinde sezinetuǵın zerigiw hám uyqıshıllıqtıń simptomı. Abaysız adamlar yadta saqlaw qábiletiniń tómenlewi hám jaqında júz bergen waqıyalardı hálsiz eslew belgilerin kórsetiwge beyim. Bul ádette dıqqat jetispewshiligi giperaktivlik buzılıwı hám depressiya sıyaqlı klinicistler tárepinen diagnoz qoyılatuǵın basqa da hár qıylı jaǵdaylardıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Abaysızlıq kúndelikli ómirge tásir etetuǵın bir qatar aqıbetlerge alıp keliwinen basqa, ol sonday-aq awır, uzaq múddetli máselelerge de alıp keliwi múmkin.

Fizikalıq densawlıq

Letargiya — bul sharshaw, hálsizlik, sharasızlıq yamasa energiyanıń jetispewshiligi. Ol depressiya, tómenlegen motivaciya yamasa biypárwalıq penen birge júriwi múmkin. Latargiya zerigiwge, jetkiliksiz uyqıǵa, shamadan tıs kúsh jumsawǵa, shamadan tıs jumıs islewge, stresske, shınıǵıwdıń joqlıǵına normal reakciya yamasa buzılıwdıń simptomı bolıwı múmkin. Normal reakciyanıń bir bólegi bolǵanda, letargiya kóbinese dem alıw, jetkilikli uyqı, tómenlegen stress hám jaqsı awqatlanıw menen sheshiledi[22].

Filosofiya

1916-jılǵı Rea Irvinniń illyustraciyası, onda auditoriyasın uyqılatıp qoyǵan zeriktiriwshi adam súwretlengen

Zerigiw — bul qorshaǵan ortalıqtı jalıqtırıwshı, ish pistiretuǵın hám stimulaciyanıń joqlıǵı retinde qabıllaw menen xarakterlenetuǵın jaǵday. Bul bos waqıttan hám estetikalıq qızıǵıwshılıqlardıń joqlıǵınan kelip shıǵıwı múmkin. Miynet hám kórkem óner shetletilgen hám passiv bolıwı múmkin yamasa ish pistiretuǵın jaǵdayǵa ushıraǵan bolıwı múmkin. Zerigiwde tuwma mazasızlıq bar; adamlar onıń aldın alıw yamasa onı emlew ushın aytarlıqtay kúsh jumsaydı, biraq kóp jaǵdaylarda ol shıdaw kerek bolǵan azap retinde qabıllanadı. Zerigiwden qashıwdıń keń tarqalǵan passiv usılları — uyqılaw yamasa dóretiwshilik oylardı oylaw (qıyal). Ádettegi belsendi sheshimler qanday da bir maqsetli iskerlikten, kóbinese jańa nárseden ibarat, sebebi tanıslıq hám qaytalanıw jalıqtırıwǵa alıp keledi.

Batısta XIX ásirdiń sońına arnalǵan francuz termini «fin de siècle» dáwirinde mádeniy belgilerdiń ayırımlarına «ennui», cinizm, pessimizm hám «...civilizaciya quldırawǵa alıp keledi degen keń tarqalǵan isenim» kirdi[23].

Zerigiw sonday-aq ekzistencialistlik oylawda rol oynaydı. Syoren Kerkegor hám Fridrix Nicshe ekzistencialistlik háreket ushın tiykarǵı dep esaplanatuǵın dáslepki filosoflardıń ekewi boldı. Paskal sıyaqlı, olar adamlardıń ómirdiń anıq mánissizligi menen tınısh gúresi hám zerigiwden qashıw ushın kóp túrlilikti qollanıwı menen qızıqqan. Kerkegordıń «Ya/Yamasa» miyneti rotaciya usılın súwretleydi, joqarı dárejeli estetler tárepinen zerigiwden qashıw ushın qollanılatuǵın usıl. Bul usıl ómir súriwdiń estetikalıq jolınıń tiykarǵı gedonistlik aspekti bolıp tabıladı. Estet ushın adam hárbir iskerlikten alınatuǵın lázzet hám ráhátleniwdi maksimallastırıw ushın óziniń islep atırǵan nársesin turaqlı ózgertip turadı.

Derekler

  1. ↑ Koerth-Baker, Maggie. Why Boredom Is Anything but Boring. https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/. Retrieved 28 April 2018.
  2. ↑ Robson. «Psychology: Why boredom is bad... and good for you». bbc.com (22-dekabr 2014-jıl). 24-avgust 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-aprel 2018-jıl.
  3. ↑ Robson. «Psychology: Why boredom is bad... and good for you». bbc.com (22-dekabr 2014-jıl). 24-avgust 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-aprel 2018-jıl.
  4. ↑ Koerth-Baker, Maggie. Why Boredom Is Anything but Boring. https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/. Retrieved 28 April 2018.
  5. ↑ Robson. «Psychology: Why boredom is bad... and good for you». bbc.com (22-dekabr 2014-jıl). 24-avgust 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-aprel 2018-jıl.
  6. ↑ Koerth-Baker, Maggie. Why Boredom Is Anything but Boring. https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/. Retrieved 28 April 2018.
  7. ↑ Robson. «Psychology: Why boredom is bad... and good for you». bbc.com (22-dekabr 2014-jıl). 24-avgust 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-aprel 2018-jıl.
  8. ↑ «ennui – Origin and meaning of ennui by Online Etymology Dictionary». www.etymonline.com. 16-fevral 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-aprel 2018-jıl.
  9. ↑ Koerth-Baker, Maggie. Why Boredom Is Anything but Boring. https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/. Retrieved 28 April 2018.
  10. ↑ Vodanovich, Stephen J. (November 2003) "Psychometric Measures of Boredom: A Review of the Literature" The Journal of Psychology. 137:6 p. 569 "Indeed, a shortcoming of the boredom literature is the absence of a coherent, universally accepted definition. The lack of an agreed-upon definition of boredom has limited the measurement of the construct and partly accounts for the existence of diverse approaches to assessing various subsets of boredom."
  11. ↑ Fisher 1993, s. 396
  12. ↑ Leary, M. R.; Rogers, P. A.; Canfield, R. W.; Coe, C. (1986). "Boredom in interpersonal encounters: Antecedents and social implications". Journal of Personality and Social Psychology 51 (5): 968–975 [968]. doi:10.1037/0022-3514.51.5.968.
  13. ↑ Csikszentmihalyi, M.. Finding Flow: The Psychology Of Engagement With Everyday Life. Basic Books, 1997. ISBN 978-0-465-02411-7. 
  14. ↑ Cheyne, J. A.; Carriere, J. S. A.; Smilek, D. (2006). "Absent-mindedness: Lapses in conscious awareness and everyday cognitive failures". Consciousness and Cognition 15 (3): 578–592. doi:10.1016/j.concog.2005.11.009. PMID 16427318. http://www.arts.uwaterloo.ca/~oops/article.php?src=yccog798.
  15. ↑ Farmer, R.; Sundberg, N. D. (1986). "Boredom proneness: The development and correlates of a new scale". Journal of Personality Assessment 50 (1): 4–17. doi:10.1207/s15327752jpa5001_2. PMID 3723312.
  16. ↑ Fisher, C.D. (1993). "Boredom at work: A neglected concept". Human Relations 46 (3): 395–417. doi:10.1177/001872679304600305. https://pure.bond.edu.au/ws/files/33174732/fulltext.pdf.
  17. 1 2 Carriere, J. S. A.; Cheyne, J. A.; Smilek, D. (September 2008). "Everyday Attention Lapses and Memory Failures: The Affective Consequences of Mindlessness". Consciousness and Cognition 17 (3): 835–847. doi:10.1016/j.concog.2007.04.008. PMID 17574866. http://arts.uwaterloo.ca/~oops/publish/yccog-06-149.pdf.
  18. ↑ Sawin, D. A.; Scerbo, M. W. (1995). "Effects of instruction type and boredom proneness in vigilance: Implications for boredom and workload". Human Factors 37 (4): 752–765. doi:10.1518/001872095778995616. PMID 8851777.
  19. ↑ Vodanovich, S. J.; Verner, K. M.; Gilbride, T. V. (1991). "Boredom proneness: Its relationship to positive and negative affect". Psychological Reports 69 (3 Pt 2): 1139–1146. doi:10.2466/pr0.1991.69.3f.1139. PMID 1792282.
  20. ↑ Hollow, Matthew. "Boredom: The Forgotten Factor in Fraud Prevention?". Journal of Corporate Accounting & Finance 24: 19–24. doi:10.1002/jcaf.21887. https://www.academia.edu/4877745. Retrieved October 1, 2014.
  21. ↑ «absent-minded». Oxford dictionaries. 8-sentyabr 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 5-avgust 2011-jıl.
  22. ↑ Hall J. E., Guyton A. C. (2006). Textbook of Medical Physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, MO, ISBN 0-7216-0240-1.
  23. ↑ Meštrović, Stjepan G. The Coming Fin de Siecle: An Application of Durkheim's Sociology to modernity and postmodernism. Oxon, England; New York: Routledge (1992 [1991]: 2). Pireddu, Nicoletta. "Primitive marks of modernity: cultural reconfigurations in the Franco-Italian fin de siècle," Romanic Review, 97 (3–4), 2006: 371–400.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Zerigiw&oldid=190103» saytınan alınǵan