Zeynalabdin Taǵıev

Hajı Zeynalabdin Taǵıev
Hajı Zeynalabdin Taǵıev
Tuwılǵan sánesi	-yanvar 1838
Tuwılǵan jeri	Baku, Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sánesi	1-sentyabr 1924 (86 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Márdakan, Ázerbayjan SSR, Kavkazartı SFSR, Sovet Awqamı
Ákesi	Muxammedtaǵı Taǵıev
Anası	Úmxanım
Perzentleri	Ismayıl Taǵıev, Sadıq Taǵıev, Xanım Taǵıeva (1-nekesinen) ; Leyla Taǵıeva, Sara Taǵıeva, Mámmet Taǵıev, Ilyas Taǵıev, Súrayya Taǵıeva (2-nekesinen)
Qol úlgisi

Hajı Mırza Zeynalabdin Taǵı ulı Taǵıev (ázerbayjansha: Mirzə Zeynalabdin Tağı oğlu Tağıyev; russha: Тагиев, Гаджи Зейналабдин; 1821, 1823 yamasa 1838-jıl 25-yanvar — 1924-jıl 1-sentyabr) — ázerbayjanlı milliy kórkem óner magnatı hám filantrop^[2].

Dáslepki jılları

Zeynalabdin Taǵıev Bakudıń Icherisháhár (Góne qala) bóliminde etikshi Muxammedtaǵı Taǵıev hám hayalı Úmxanımnıń jarlı shańaraǵında dúnyaǵa kelgen^[3]. Anası qaytıs bolıp, ákesi ekinshi ret úylengennen soń, ol jeti qız tuwısqanlarınan ibarat shańaraǵın baǵıwǵa kómeklesiw ushın qurılısshı kásibin úyrene basladı. Onıń miynetke sadıqlıǵı kásiplik jaqtan tez rawajlanıwın támiyinledi hám 18 jasında ol jumıstı bólip alıp islewshi boldı. 1873-jıldıń ortalarında ol eki sherigi — Sarkisov aǵa-inileri menen birge Bakudan qubla-shıǵısqa qaray birneshe kilometr aralıqta jaylasqan, neft qazıp alıw menen rawajlanıp atırǵan Bibiheybet qalashası qasındaǵı jerdi satıp aldı. Maqseti neft tabıw edi, biraq olardıń barlıq háreketleri nátiyjesiz juwmaqlandı. Birqansha waqıttan soń, Taǵıevtiń sherikleri óz úleslerin oǵan satıp, Bakuǵa qaytıp ketti. Kóp uzamay, 1877-jılı onıń qudıqlarınıń birinen neft shıǵadı hám bul Taǵıevtiń tez arada Rossiya imperiyasınıń eń bay adamlarınıń birine aylanıwına alıp keldi^[4].

Ekonomikaǵa qosqan úlesi

Taǵıev óz baylıǵın tek ǵana neft biznesine emes, al toqıw fabrikası (sol waqıtta Rossiyada islep turǵan 28 toqıw fabrikasınıń biri) hám Kaspiy teńizi jaǵasındaǵı balıqshılıq sanaatı sıyaqlı kóp ǵana basqa joybarlarǵa da kirgizdi. Ol toqıw fabrikası jumısshıları ushın meshit hám keshki ózin-ózi rawajlandırıw kursların, olardıń perzentleri ushın mektep, dárixana, birinshi medicinalıq járdem noqatı hám digirman qurdırdı. Ulıwma alǵanda, bul joybar Taǵıevke 6 million altın rublden aslam qarjıǵa tústi. Ol óziniń neft biznesindegi úlesin 5 million rublge «Anglo-Russian Oil Company» kompaniyasına sattı. Eki yarım jıl ishinde olar 7,5 million rublden aslam sap payda kórdi. Ayta ketiw kerek, Taǵıev óziniń neft kompaniyaların Kavkaz ekonomikasınıń basqa tarmaqların da rawajlandırıw maqsetinde satqan. Ol usı kárxanalar tiykarında islengen «Oleum Company» kompaniyasınıń 16 million rubl muǵdarındaǵı akciyaların jıynadı. Bul oǵan neft sektorında jaratılǵan kapitaldı jıynap beriwi ushın múmkinshilik berdi. Usı dáwir ishinde Taǵıev toqıw, azıq-awqat, qurılıs hám keme islew sanaatlarına, sonday-aq, balıqshılıqqa úlken muǵdarda qarjı ajırattı. Keyinirek, 1890-jılı Taǵıev «Kaspiy keme qatnawı kompaniyası»n satıp aldı, onı qayta ońladı hám 10 paraxodtan ibarat flot jarattı^[4].

Taǵıev Moskvada, Tegeranda, Isfaxanda, Ánzelide hám Reshtte kóshpes múlkke iye bolǵan^[5].

Filantroplıq iskerligi

Ómiriniń aqırǵı on jıllıqlarında dawam etken burjuaziyaǵa qarsı sovet propagandasına qaramastan, Taǵıev óziniń qayırqomlıq isleri ushın ázerbayjanlılar tárepinen húrmetlep tilge alındı. Ol 1883-jılı birinshi ázerbayjan milliy teatrınıń (Taǵıev teatrı, keyinirek Ázerbayjan mámleketlik muzıkalı komediya teatrı retinde belgili) qurılısına qáwenderlik etti hám 1909-jılı reaksionerler onı jaǵıp jibergennen soń, onı remontlawǵa kómeklesti. 1911-jılı ol keyinirek Ázerbayjan mámleketlik akademiyalıq opera hám balet teatrına aylanǵan imarattıń qurılısı ushın barlıq qárejetlerdi óz moynına aldı^[6].

Taǵıev 1898-1900-jılları Jaqın Shıǵıstaǵı musılman qızlar ushın dáslepki dúnyalıq mekteptiń qurılısına 184 000 rubl ajırattı. Ol Impepatrica Aleksandra menen xat alısıw arqalı mektep qurıwǵa ruxsattı jeke ózi aldı. Sonday-aq, ol 1894-jılı Márdakanda awıl xojalıǵı mektebiniń hám 1911-jılı Baku guberniyasındaǵı dáslepki texnikalıq mekteptiń qurılısına qáwenderlik etti^[4]. Taǵıev kóp ǵana qala mákemelerin saqlap turıwǵa kómeklesti hám Bakudı abadanlastırıwǵa, atap aytqanda, baǵlar jaratıw hám kóshelerge tas tósewge úles qostı. Usı maqsette, ol 1895-jılı Qala Keńesine 750 000 rubl muǵdarında 35 jıllıq qarız berdi. Basqa bes isbilermen menen birgelikte ol 1892-jılı Bakuda jumıs baslaǵan atlı tramvay (konka) tarmaǵın jaratıwǵa finanslıq járdem kórsetti^[6].

Ol suwdı Kavkaz tawlarınan, Quba qasındaǵı 100 mil uzaqlıqtan keramika trubalar arqalı alıp keletuǵın Shollar suw trubasın qarjılandırıwǵa kómeklesiw arqalı qaladaǵı suw krizisin sheshiwge úles qostı. Taǵıev joybardı tamamlaw ushın 25 000 rubl ajırattı. Suw trubasınıń qurılısı 1916-jılı juwmaqlandı^[4]. 1886-jılı Taǵıev Bakuda órt óshiriw bólimin shólkemlestiriwge qáwenderlik etti.

Ol abıraylı Rossiya hám Evropa universitetlerinde joqarı bilim alıwǵa umtılǵan kóp ǵana ázerbayjan jasları ushın stipendiyalar ajırattı. Olardıń geyparaları, mısalı, jazıwshı Mámmet Sayıd Ordubadiy, siyasatshılar Náriman Nárimanov hám Áziz Áliev, professor Xudadat bey Málik-Aslanov hám opera qosıqshısı Shóvket Mámedova keyinirek ataqlı shaxslarǵa aylandı^[4]. Taǵıevtiń ózi sawatsız bolsa da, ázerbayjanlılardıń jas áwladları ushın akademiyalıq aǵartıwshılıqtı qollap-quwatladı. Ruwxaniyler Seyid Ázim Shirvaniy sıyaqlı avtorlardıń dúnyalıq ádebiyatların basıp shıǵarıwǵa tosqınlıq etken waqıtta, Taǵıev olarǵa Tegerandaǵı óziniń jeke baspaxanasında basılıp shıǵıwına kómeklesti^[7].

Dindar musılman retinde Taǵıev Qurandı ázerbayjan tiline awdarıwdı qollap-quwatladı. Buǵan jergilikli ruwxaniyler qatań qarsı shıqtı, olar Qurannıń mazmunı muqaddes hám quday tárepinen jiberilgen dep esaplap, heshkimniń onı awdarıwǵa haqısı joq dep bildirdi^[7]. Taǵıev bunnan soń Baǵdadqa bir mollanı elshi retinde jiberdi, ol musılman alımları keńesinen Qurandı arab tilinen ázerbayjan tiline awdarıwǵa rásmiy ruxsat alıp qayttı. Taǵıev Leypcigten kerekli úskenelerdi buyırtpa etip, awdarma hám basıp shıǵarıw islerine qáwenderlik etti^[4].

Taǵıev, sonday-aq, Sankt-Peterburgtaǵı Musılman qayırqomlıq jámiyetiniń bas ofisin qurıw ushın 11 000 rubl; armyan jetimlerin oqıtıw ushın 3 000 rubl; Bakudaǵı Áwliye Nina qızlar mektebi ushın 5 000 rubl; Bakudaǵı Aleksandr Nevskiy soborı qurılısı ushın 10 000 rubl; pútkil Rossiya hám Iran dawamında meshit hám medireselerdi qurıw hám ońlaw ushın onlaǵan mıń rubl ajıratqan^[7].

Hajı Zeynalabdin Taǵıev kóbinese «Millet atası» dep atalǵan. Ol jarlı shańaraqtan shıqqan sawatsız adam bolıp, óz dáwiriniń eń kóp tilge alınatuǵın shaxslarınıń birine aylandı. Rásmiy bilim alǵanlıǵına qaramastan, ol Neft sanaatında úlken baylıq topladı hám óz biznesin 1873-jılı basladı. Kóp jıllıq miynetten soń, ol Bibiheybetten neft taptı hám bul onıń belgili neft baronına aylanıwına alıp keldi. Aqır-aqıbet, Taǵıev óz kompaniyasın Britaniyanıń «Oleum» firmasına 1897-jılı, shama menen, 20 million rublge sattı, biraq basqarıw keńesindegi ornın saqlap qaldı^[8].

Óziniń uzaqtı kóregenligi menen belgili bolǵan Taǵıev, neftten túsken paydanı toqıwshılıq, keme qatnawı hám kóshpes múlk sıyaqlı neftten tısqarı tarmaqlarǵa qayta kirgizdi. Jumısshılar ushın turaq jaylar menen joybarlastırılǵan onıń toqıw fabrikası óz dáwiri ushın kemnen-kem ushırasatuǵın jaǵday edi. Bunnan tısqarı, ol Baku Sawda Bankin tiykarın salıwshılardan biri boldı hám Ázerbayjandaǵı eń úlken digirmanlardıń birin qurdı.

Taǵıev mámleketlik xızmet hám qayırqomlıqqa, ásirese, bilimlendiriw tarawına júdá sadıq edi. Ol mekteplerdiń, sonday-aq, Kavkazdaǵı dáslepki musılman qızlar mektebiniń qurılısın qarjılandırdı hám onı xanshayım Aleksandra Fyodorovna atı menen atadı. Onıń qosqan úlesleri Rossiya imperatorlıq shańaraǵı hám Ázerbayjan xalqı tárepinen tán alındı. Ol, sonday-aq, ázerbayjanlı talabalarǵa shet elde oqıwı ushın stipendiyalar ajırattı, olardıń kópshiligi keyinirek ataqlı shaxslarǵa aylandı.

Óziniń qosqan úlken úlesleri ushın Taǵıev eki ret Áwliye Stanislav ordeni menen, sonday-aq, Rossiya hám shet ellerdiń birqatar basqa orden hám medalları menen sıylıqlandı^[4].

Shańaraǵı

Taǵıev eki ret úylengen. Onıń birinshi hayalı Zeynep onıń tuwısqan qarındası bolıp, oǵan úsh perzent tuwıp berdi. Ol qaytıs bolǵannan soń, Taǵıev general Balakishi Arablinskiydiń eń kishi qızı Sonaǵa úylendi. Toy 1896-jılı boldı. Arablinskiydiń úlken qızı Nurjaxan bunnan aldın Taǵıevtiń úlken ulı Ismayılǵa turmısqa shıqqan edi. Onıń aqlıǵı Ilkin Taǵıev — kino rejissyorı hám fotograf.

Taǵıev óz qızları Leyla hám Saranı ekinshi hayalı Sona da bir waqıtları pitkergen Sankt-Peterburgtaǵı abıraylı Úlgi:Illna oqıwǵa jiberdi^[7].

Ómiriniń sońǵı jılları

Ázerbayjan 1920-jılı sovetlestirilgennen soń, mámlekettiń bayları bolshevikler húkimeti tárepinen qattı repressiyalarǵa dush keldi, bul olardıń kópshiliginiń emigraciyaǵa ketiwine alıp keldi. Sonlıqtan Taǵıevtiń úyi hám onıń basqa múlkleri konfiskaciya etildi. Onıń burınǵı isleri hám mártligi sebepli, oǵan ózi ushın jasaw jayın tańlaw múmkinshiligi berildi. Taǵıev Bakudan onsha uzaq bolmaǵan Márdakan awılındaǵı jazǵı baǵında qalıwdı tańladı. Ol sol jerde tórt jıldan soń, 1924-jılı 1-sentyabrde pnevmoniyadan qaytıs boldı. Onıń óliminen soń jazǵı baǵı konfiskaciya etildi hám Taǵıevtiń shańaraq aǵzaları quwıp shıǵarıldı. Bir waqıtları Kavkazdıń bay, bilimli hám qayırqom hasılzada hayalı bolǵan onıń hayalı Sona 1938-jılı Bakudıń kóshelerinde jarlılıqta qaytıs boldı.

Ázerbayjan mámleketlik tariyx muzeyi Bakudaǵı burınǵı Taǵıev sarayında jaylasqan.

Súwretler galereyası

Taǵıev
Taǵıev óz kabinetinde
Taǵıev shańaraǵı menen óz sarayında
Taǵıevtiń byustı

Derekler

1 2 Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (azərb.): [10 ҹилддә]. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы, 1976. T. 9. B. 121–122.
↑ Li, Xiaobing; Molina, Michael. Oil: A Cultural and Geographic Encyclopedia of Black Gold [2 volumes] (en). ABC-CLIO, 2014-10-14. ISBN 978-1-61069-272-4.
↑ «Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında - Haqqımızda - Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi». azhistorymuseum.gov.az. Qaraldı: 2025-jıl 1-yanvar.
1 2 3 4 5 6 7 Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named vyshka
↑ (tilinde rus) A Golden Million for the People 2012-02-09 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. by Azer Aliyev. Azerbaijansky Kongress. 24 November 2007. Retrieved 25 December 2007
1 2 (tilinde rus) The Past Days Mart 22, 2007^{[Sáne tuwrı kelmeydi]}, sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. by Manaf Suleymanov. 1990
1 2 3 4 Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named ai
↑ «Philanthropy and Support for Education».

Sırtqı siltemeler

Taǵıev haqqında «Azerbaijan International» maqalaları

[_e922678bc6fc9874-1] 1 2 Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (azərb.): [10 ҹилддә]. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы, 1976. T. 9. B. 121–122.

[2] Li, Xiaobing; Molina, Michael. Oil: A Cultural and Geographic Encyclopedia of Black Gold [2 volumes] (en). ABC-CLIO, 2014-10-14. ISBN 978-1-61069-272-4.

[3] «Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında - Haqqımızda - Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi». azhistorymuseum.gov.az. Qaraldı: 2025-jıl 1-yanvar.

[vyshka-4] 1 2 3 4 5 6 7 Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named vyshka

[5] (tilinde rus) A Golden Million for the People 2012-02-09 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. by Azer Aliyev. Azerbaijansky Kongress. 24 November 2007. Retrieved 25 December 2007

[suleymanov-6] 1 2 (tilinde rus) The Past Days Mart 22, 2007^{[Sáne tuwrı kelmeydi]}, sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. by Manaf Suleymanov. 1990

[ai-7] 1 2 3 4 Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named ai

[8] «Philanthropy and Support for Education».

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]