Zoroastrizm

Zoroastrizm — eramızǵa shekemgi VII-VI ásirlerde júzege kelgen majusiyler aǵımı. Tiykarshısı — Zardusht. Sońǵı izertlewlerge qaraǵanda, Orta Aziya, tiykarınan Xorezmde júzege kelgen. Orta Aziya, Iran, Awǵanstan, Azerbayjan hámde Jaqın hám Orta Shıǵıstıń birneshe mámleketlerinde tarqalǵan. Áyyemgi paxlaviy tilinde «Zardusht» sózi «Magupta» dep atalǵan. Paxlaviy tilindegi esteliklerdi arab tiline awdarmalaǵan alımlar onı «majus» formasında qollaǵan. Nátiyjede orta ásirlerden berli «Zardusht» «majus», «zardushtiylik» «majusiylik» sıpatında tanılǵan. Avestoda kóshpeli hám diyxanshılıq turmıs tárizi ortasındaǵı qarama-qarsılıq bayan etiledi, kóshpelilikge barlıq jawızlıqlardı keltirip shıǵaratuǵın turmıs tárizi sıpatında qaraladı hám qaralanadı, diyxanshılıq jaqsılıq belgisi sıpatında belgilenedi. Zardushtiylik aǵımında ot gúnalardan tazalawshı sıyqırlı kúsh dep qaraladı. Óli deneni topıraqqa kómiw hám kúydiriwdi qadaǵan etedi. Bul aǵım jannıń ólmeytuǵınlıǵın, onıń mángilik ekenligin tán aladı, jánnet hám dozaxtı da tán aladı. Zardushtiylik ruwxanıyleri óz aldına taypa sıpatında ajıratılıp, olarǵa arnawlı jeńillikler berilgen. Zardushtiylik arshakiyler hám sasaniyler patshalıǵı dáwirinde húkimran dinge aylanǵan. Zardushtiylik 13 júz jıllıq dawamında ajam mámleketlerinde tiykarǵı din bolıp kelgen. Arablar 7-ásir ortaları 8-ásir baslarında Iran hám Orta Aziyanı basıp alǵannan keyin Islam dini húkimran dinge aylanıp, zardushtiyler quwǵın etiledi. Zardushtiyler Hindstan hám Iranda házirde bar. Olardıń sanı Irannıń Yazd hám Gilon wálayatlarında olardıń sanı 100 mıńnan,Hindstannıń Maharashtra, Gujorat shtatlarında 115 mıńnan ziyattı quraydı.

Izertlewshiler arasında Zardushttıń tariyxta bolǵan yaki bolmaǵanlıǵı haqqında hár qıylı pikirler bar. Birewler onı tariyxıy shaxs dep bilse, basqalar onı ápsanalıq shaxs dep esaplaydı. Dereklerdiń xabar beriwinshe, ol biziń eramızǵa shekemgi, shama menen, 570-jıllarda tuwılǵan teolog, filosof, shayır. Zardusht Orta Aziyadaǵı kóp qudaylılıqqa tiykarlanǵan áyyemgi diniy túsinik hám isenimlerdi reformalap jańa aǵımǵa tiykar saldı. Zardushttıń tuwılǵan hám dáslepki diniy xizmetin baslaǵan jeri haqqında eki pikir bar: birinshisi «Batıs teoriyası» bolıp, oǵan qaraǵanda Media (házirgi Iran aymaǵında) Zardushttıń watanı hám zardushtiyliktiń dáslepki tarqalǵan jeri esaplanadı. Bul pikir tárepdarlarınıń dálili - birinshiden, zardushtiyliktiń Áyyemgi Iran aymaqlarında keń tarqalǵanlıǵı bolsa, ekinshiden, zardushtiyliktiń muqaddes kitabı esaplanǵan Avestonıń bizge jetip kelgen nusqası áyyemgi iran-pahlaviy tilinde jazılǵanlıǵı.

Jáne bir pikir «Shıǵıs teoriyası» bolıp, oǵan kóre Zardushttıń watanı hám zardushtiyliktiń dáslepki tarqalǵan jeri Xorezm esaplanadı hám kópshilik derek izertlewshiler usı teoriya tárepdarı esaplanadı. Xorezm birinshi bolıp Zardushtiyliktiń muqaddes otı «Atar - xurra» jaǵılǵan hám Axuramazda Zardusht penen baylanısqan orın esaplanadı. Zardushtiyliktiń tiykarǵı deregi esaplanǵan Avestoda: «birinshi márte muqaddes ot «Atarxurra» «Eran-vej» (bazı bir dereklerde »Ayrian vedja«) da jaǵıldı» delinedi.

Ádebiyatlar

• Makovelskiy A. O., Avesta, Baku, 1960; Meri Boys, Zoroastriysi, M., 1988; Avesto (Askar Mahkam tarjimasi). T., 2001; Avesto (Mirsodiq Ishoqov tarjimasi), T., 2001; Homidov H., Avesto fayzlari, T., 2001; Boboyev H., Hasanov S, Avesto — maʼnaviyatimiz sarchashmasi, T., 2001.

Sırtqı siltemeler

• Zardushtiylik arxivlari 2012-11-07 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. (russha)