Abay Qunanbay ulı

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew
Abay Qunanbay ulı

XIX a'sirdegi qazaq a'debiyatının' ko'rnekli wa'kili Abay Qunanbay ulı tek qazaq a'debiyatı tariyxında g'ana emes, ba'lki tu'rk tilles xalıqlar arasında ken'nen ma'lim bolg'an ko'rkem so'z iyelerinin' biri edi. Abay qazaq a'debiy tilinin' tolıq qa'liplesiwi ushın gu'resti. Sonın' ushında onın' shıg'armaları Maqtumqulı ha'm Mashrab sıyaqlı ko'p u'lkelerdi aralamag'anı da ma'lim. Solay bolsada Abay tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatında Qıpshaq dialekti tiykarında qosıq jazg'an shayırlar arasında Xoja Axmet Yassawiyden keyingi ko'pke tanımalı shayırlar qatarına kiredi. Bunnan tısqarı ol ulıwma XIX a'sir a'debiyatında da ayrıqsha orıng'a iye. Bul da'wirde ol bilimi, du'nyag'a ko'z-qarası, talantı jag'ınan a'zerbayjanlı Mırza Fatali Axundov sıyaqlı ko'pshilikke ma'lim bolıp qalg'an edi. Sonın' ushında ol ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli xalıqlar arasınan shıqqan en' iri tulg'a bolıp esaplanadı.

Abay (İbrayım) Qunanbay ulı 1845-jılı ha'zirgi Semey oblastı Abay rayonının' Shın'g'ıs tawında tuwılg'an. Ata-babaları burınnan shınjırma-shınjır kiyatırg'an qazaq feodalları bolıp, o'z atası Qunanbay sol u'lkenin' belgili bolısların'ın' biri edi. Al son'ınan bolsa Qardaralı okrugine ag'a sultan bolıp saylandı. Biraq Abaydın' jaslıg'ınan baslap shayır ta'biyatlı bolıwı a'kesi menen kelistire almadı. A'kesindegi awır qatallıq, jalgızlıq Abay minezindegi a'dalatlılıq, tuwrılıq penen talay ma'rtebe toqnastı. Solay etip, Abay menen a'kesi Qunanbay arasındag'ı mu'na'sibetlerdin' o'zi de XIX a'sirdegi Qazaqstannın' sotsial-ekonomikalıq jag'dayların pu'tkilley ashıp taslag'an edi. Abay jaslıg'ınan baslap eski mektepte sawatın ashıp, arab, parsı ha'm tu'rkiy tillerin u'yrendi. Bul tillerde qosıqlar jazg'an shayırlardın' shıg'armaları menen tanıstı. Son'ınan ja'ne orıssha mektepte u'sh jıl oqıdı. Bul jag'daylar onın' Shıg'ıs ha'm Evropa ma'deniyatın jaqınnan u'yreniwine sebepshi boldı. Ol bilim alıwdı ja'ne de dawam etpekshi edi. Biraq a'kesi onın' ha'kimshilik penen shug'ıllanıwın talap etti. Solay bolsada ol ha'mme na'rseden de shayırshılıqtı abzal ko'rdi. Onın' en' da'slepki qosıqları on jasınan baslap jazılg'an. Biran' jigirma jasınan baslap jazılg'an qosıqları tolıq saqlang'an. Basqa da tu'rkiy shayırlar sıyaqlı onın' en' da'slepki qosıqları 'A'lipbe' qosıg'ınan baslanadı. Sebebi A'lipbe qosıq arab ha'ripleri tiykarında uyqas so'zlerdi izlew tiykarında payda bolıp, bul usıl derlik sol da'wirdin' ko'pshilik shayırlarında ushırasadı. Abaydın' bul qosıqtı jazıwında da eki tu'rli maqset bar. Birinshisi tolıq qazaq a'lipbesin du'ziw bolsa, ekinshisi - bul bag'darda o'zinin' shayırlıq talantında sınap ko'riw edi. Abay bul eki sınaqtanda u'lken na'tiyjelerge eristi. Solay etip ol on tog'ız jaslarınan baslap-aq, talantlı shayır sıpatında xalıq arasında tanıla basladı.

Abay jasag'an zaman qazaq dalasının' jan'adan oyanıp atırg'an da'wirleri edi. Sonın' ushında ko'shpeli xalıq arasınan jan'adan mektep ha'm medreseler ashılıp, ilimnin' paydası tusindirile baslanadı. Xalıqtın' shıg'ıs ha'm evropa tillerinde bilim alıwları keleshekke bolg'an isenimlerin a'dewir molayttı. A'sirese Abay sıyaqlı talantlı shayırlar ushın bul jan'alıqlar ayrıqsha edi, solay bolsada Abay ilimnin' paydasın keshirek tu'singenine a'dewir o'kinedi.

Shayır lirikalıq qosıqlar menen bir qatarda bir neshe poemalar da jazg'an. Onın' poemaları arasında 'Masg'ut', 'İskender' poemaları ayrıqsha orındı iyeleydi.

Abay bunnan tısqarı qara so'z benen de na'siyatnamalar jazıp, ko'rnekli rus klassikleri A. S. Pushkin ha'm M. Yu. Lermontovtın' bir neshe shıg'armalaların qazaq tiline awdarg'an. A'sirese onın' awdarmasındag'ı A. S. Pushkinnin' 'Evgeniy Onegin' poeması sa'tli shıqqan awdarmalardan esaplanadı. Solay etip, Abay XIX a'sirde ko'zge ko'ringen tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri bolıp qaldı.