Qazaq tili

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew
Qazaq tili
Қазақ тілі
Spoken in: Qazaqstan, Qıtay, Resey, O'zbekstan, Mon'g'oliya, İyran t.b.
Total speakers: 12 mln 
Ranking: 93
Language family: Altay
 Tu'rki
  Batıs tu'rkiy
   Qıpshaq
    Qıpshaq-Nog'ay
     Qazaq tili 
Writing system: Kiril, Arab, Latın 
Official status
Official language in: Qazaqstan
Regulated by: Resmiy rettew uyımı joq
Language codes
ISO 639-1: kk
ISO 639-2: kaz
ISO 639-3: kaz 

Qazaq tili jayıliw aiwmaqtarı (ko'k)

Qazaq tiliQazaqstan Respublikasının' memlekettik tili, sonımen qatar Resey, O'zbekstan, Qıtay, Mon'g'oliyya jəne t.b. elderde turatın qazaqtardın' ana tili.

Qazaq tili tu'rki tilderdin' qıpshaq tobına jatadı, sonın' ishindegi qaraqalpaq, nog'ay, qarag'ash tilderimen birge kıpshaq-nog'ay topshasın quradı. Tag'ı da tatar, bashqurt, qarashay-balqar, qumıq, qaray, qırımlı (qırım-tatar) tilderine jaqın.

Jaziwı[o'zgertiw]

Baslı maqala: Qazaq jaziwı

Qazaq jaziwı birneshe ret o'zgeriske ushıradı. 1929 jılg'a deyin Qazaqstanda qazaq arab jaziwın paydalandı. 20 g'. basında Axmet Baytursınulı usınısımen qazaq fonetiykasına negizdelgen arab-parsı a'lippesin (to'te jaziw) paydalang'an. Qazir de Qıtayda iste. 1929 jıldan 1940 jılg'a deyin latın grafiykası qoldanılıp, 1940 jıldan qazirge deyin kiyriyll a'lipbiyi qoldaniwda. Tu'rkiyya men Batıs elderdegi qazaqtar a'rtu'rli latın jaziwına negizdelgen a'lippelerdi paydalanadı.

Fonetiykası[o'zgertiw]

Qazaq tili biwın u'ndestigine negizdeledi, yag'niy qazaqtın' to'l so'zderi ne birın'g'ay jiwan ne birın'g'ay jin'ishke bolıp keledi, ja'ne jiwan daiwıstı biwındardag'ı daiwıssız dıbıstar jiwan tu'rde aytıladı (mısalı: tıs, qurt), al jin'ishke daiwıstı biwındarda jin'ishke estiledi (mısalı: tis, ku'rt).

Qazaq tilinde ekpin ko'binese son'g'ı biwıng'a tu'sedi.

Daiwıstı dıbıstar[o'zgertiw]

Qazaq tilinde 12 daiwıstı dıbıs bar: а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э Daiwıstı dıbıs til, jaq ja'ne erinnin' qatısına qaray jıwan ja'ne jin'ishke, ashıq ja'ne qısan', erindik ja'ne eziwlik bolıp jikteledi:

Tildin'
qatısına qaray:
Jıwan: а, о, ұ, ы, у.
Jin'ishke: ә, ө, ү, і, е, и, у, э.
Jaqtın'
qatısına qaray:
Ashıq: а, ә, о, ө, е, э.
Qısan': ы, і, и, у, ү, ұ.
Erinnin'
qatısına qaray:
Erindik: о, ө, ұ, ү, у.
Eziwlik: а, ә, е, ы, і, и, э.

Daiwıssız dıbıstar[o'zgertiw]

Daiwıssız dıbıs o'kpeden shıqqan aiwanın' aiwız qiwısında kedergige ushırap shıg'iwınan jasaladı. Qazaq tilinde 26 daiwıssız dıbıs bar: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ. Daiwıssız dıbıstar u'n men saldırdın' qatısına qaray uyan, u'ndi ja'ne qatan bolıp u'shke bo'linedi.

Uyan': б, в, г, ғ, д, ж, з, һ
U'ndi: й, л, м, н, ң, р, у
Qatan': к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ

Grammatiykası[o'zgertiw]

Qazaq tilinde so'z aldında turatın ko'mekshi so'zder (preposition) ornına, so'z artınan keletin shılaiw (postposition) ne tiyisti jalg'aiw qoldanıladı (mısalı: qazaq tili tiwralı maqala entsiyklopediyyag'a qosiw).

San esimi bar zat esim jekeshe tu'rinde beriledi (mısalı: «men eki maqala jazdım», biraq «maqalalarımda ko'p qate jiberippin»).

So'z taptarı[o'zgertiw]

Baslı maqala: So'z tabı

Qazaq tilinde kelesi so'z taptarı bar

Septikteri[o'zgertiw]

Qazaq tilinde 7 septik bar. To'mende a'r septiktin' suraqtarı, jalg'aiwları men mısaldarı berilgen:

septik surag'ı jalg'aiwı mısalı
Ataiw kim? ne? (joq) кісі, ат
İlik kimnin'? nenin'? -ның/-нің, -дың/-дің,
-тың/-тің
кісінің, аттың
Barıs kimge? nege? qayda? -ға/-ге, -қа/-ке кісіге, атқа
Tabıs kimdi? neni? -ны/-ні, -ды/-ді,
-ты/-ті
кісiні, атты
Jatıs kimde? nede? qayda? -да/-де, -та/-те кісіде, атта
Shıg'ıs kimnen? neden? -нан/-нен, -дан/-ден,
-тан/-тен
кісіден, аттан
Ko'mektes kimmen? nemen? -мен/-бен/-пен кісімен, атпен

Sırtqı siltewler[o'zgertiw]

v  d  e
Tu'rki tilderi
Og'ır Bulg'ar† | Shiwash | G'un† | Qazar† | Avar†
Uyg'ır Ko'netu'rki† | Ayniy²| Shag'atay† | İle tu'rki | Lop | Uyg'ır | O'zbek
Qıpshaq Paraba | Bashqurt | Qırımlı¹ | Quman† | Qarashay-balqar | Qarayım | Qaraqalpaq | Qazaq | Qıpshaq† | Qırımshaq | Qumıq | Nog'ay | Ejelgi tatar† | Tatar | Urım¹ | Altay | Qırg'ız
Og'ız Afshar | A'zirbayjan | Qırımlı¹ | G'ag'aiwız | Qorasan tu'rki | Osmanlı† | Beshenek† | Qashqay | Salar | Tu'rik | Tu'rikmen | Urım¹
Arghu Xaladj
Soltu'stik-shıg'ıs Shulım | Dolg'an | Piwyo qırg'ız | Xaqas | Shor | Tofa | Tıiwa | Batıs uyg'ır | Saxa
Eskertpeler: ¹Bir toptan ko'birek tizimdelinedi, ²Aralas til, ³Daiwlasta, †O'li