Shıg'ıs jıl esapları

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Jump to navigation Jump to search

Shıg'ıs jıl esapları[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

Du'nyada ha'r qanday xalıqtın' o'zine ta'n bolg'an (du'nya tanıw, ta'biyattag'ı o'zgerislerdi boljaw) usılları bolg'an. Ha'tte a'yyemgi da'wirden baslap o'z akademiyasına iye bolg'an Xorezmde ta'biyat sırların boljaw, geografiyalıq ha'm astronomiyalıq tusiniklerge iye bolıw og'ada aldıg'a ketken.

Qaraqalpaqstanda jasawshı xalıqlar erte da'wirlerden baslap-aq ku'n, tu'n, ay ha'm jıl ha'reketlerin u'yrengen. Quyash, Ay ha'm juldızlardın' ja'rdeminde waqıttı belgilegen. Juldızlar ja'rdeminde tu'ngi jol bag'darların anıqlag'an. Sutkanı bes mezgilge, aydı to'rt ha'ptege bo'lip qaraw usılı burınnan-aq Ku'nshıg'ıs ellerinde bar ha'diyse. Biraq bulardın' atamaları parsı tilindegi sanaq san "yak" (bir) arab tilindegi "sham" (ku'n) tiykarında berilgen bolıp yakshamba (ekshembi) tu'rinde berilip son'ınan tu'rkiy tilindegi' xalıqlarg'a da aralasqan. Parsı tili tiykarında ruz (ku'n), max (ay), sal (jıl) atamaları da kirip kelgen. Sol atamalar tiykarın'da "Ruznama" (ku'ndelikli waqıyalar yaki bolmasa gazeta), maxnama (bir ay ishindegi ha'diyseler yaki bolmasa jurnal), "salnama" (jıl nama) ha'm tag'ı basqalar.

Bulardan tısqarı ku'n, ay ha'm jıl o'zgesheliklerin belgilewshi ayırım kalendarlar payda bolg'an. Bul kalendarlardın' tiykarg'ı shıg'ısı, arab, hind, qıtay, iran ha'm yaponiya ellerinde payda bolıwına qaramastan derlik Aziyanın' barlıq jerlerine tarqalg'an. Bular "Ku'nshıg'ıs kalendarı" dep atalıp, bizin' ata-babalarımız negizinen ta'biyat o'zgesheliklerin usı kalendar tiykarıida u'yrenip barg'an.

Qu'nshıg'ıs kalendarında ku'ndi belgilew negizinen arab ha'm parsı so'zlerinin' qosılıspasınan kelip shıqqan. Ma'selen: arabsha sez Sham (ku'n)ge, parsılardın' san esabı qosılg'an. Yag'nıy: yak (bir), duw (eki), siy (u'sh), chaxor (to'rt), panj (bes) ha'm tag'ı basqalar. Usı tiykarda esaplang'anda: Shamba - ku'nnin' baslanıwı, Yakshamba - birinshi ku'n, Duwshamba - ekinshi ku'n, Seshamba - u'shinshi ku'n Chaxorshamba to'rtinshi ku'n, Panjshamba - besinshi ku'n Juma - altınshı ku'n.

Negizinen alıp qarag'anda juma kuni shembi dem alıs ku'ni bolıp esaplang'an. Bul ku'ni adamlar bazar- osharlar menen shug'ıllang'an. Al ha'zirgi qaraqalpaqlardın', Qaraqalpaqstan xalıqlarının' tu'sinigi boyınsha ha'pte sanaw:
Du'yshembi – birinshi ku'n
Siyshembi – ekinshi ku'n
Sa'rshembi – u'shinshi ku'n
Piyshembi – to'rtinshi ku'n
Juma – besinshi ku'n
Shembi – altınshı ku'n
Ekshembi – jetinshi ku'n.

Bunnan keyingi u'lken waqıt birligi - Ay. Orta esap penen otız ku'ndi o'z ishine aladı. Qaraqalpaqlar basqa da xalıqlar sıyaqlı bir jılda 360 ku'n bar dep esaplap, onı 12 ayg'a bo'lip qarag'an. Bul aylar ha'r bir jıldın' ha'r bir ma'wsimlerine tuwra keledi. Yag'nıy jıl: ba'ha'r, jaz, gu'z, qıs sıyaqlı to'rt pasılg'a bo'linip, ha'r ma'wsim u'sh ayg'a bo'lingen. Ha'r ayda ku'n sanının' ten' bolmaslıg'ı musılman kalendarında da ko'zde tutılg'an. Ma'selen:
Da'liw – yanvar
Hut – fevral
Hamal – mart
Sa'wir – aprel
Jawza – may
Saratan – iyun
Ha'set – iyul
Su'mbile – avgust
Miyzan – sentyabr
Aqırap – oktyabr
Qawıs – noyabr
Jeddi – dekabr

Lekin xristian kalendarı tiykarında belgilengen Jan'a jıl yanvar ayı Musılman kalendarının' Jan'a jıl esabına tuwrı kelmeydi. Shıg'ıs kalendarı boyınsha Jan'a jıl Hamal yag'nıy mart ayının' 21-mart ku'ninen baslanıp 19-aprelge shekem dawam etedi. Sebebi bul ku'ni jer betindegi barlıq tirishilik ha'reketke kelip, qurt-qumırısqalar oyanıp, o'simlikler bo'rtik ashıp, Nawrız kirip keledi. Sonın' ushında bul ku'ndi Jan'a jıl - dep qabıl etken maqul. O'ytkeni Jan'a jıl shıg'ıs kalendarında birinshi yanvardan emes, ba'lki 21-mart Nawrızdın' birinshi ku'ninen baslang'an.

Shıg'ıs kalendarı boyınsha:
Hamal – 21-mart - 19-aprel aralıg'ı
Sa'wir – 20-aprel - 20-may
Jawza – 21-may - 21 iyun
Saratan – 22-iyun - 22-iyul
Ha'set – 23-iyul - 23-avgust
Su'mbile – 24-avgust - 22-sentyabr
Miyzan – 23-sentyabr - 22-okyabr
Aqırap – 23-oktyabr - 21-noyabr
Qawıs – 22-noyabr - 21-dekabr
Jeddi – 22-dekabr - 19-yanvar
Da'liw – 20-yanvar - 18-fevral
Hut – 19-fevral - 20-mart

Hijriy jıl 354 kunge sa'ykes keletug'ın bolg'anı ushında hijriy aylardın' o'zleri de a'dewir o'zgeriske ushıraydı. Ha'r jılı 4 ku'nge ten' o'zgeris payda bolatug'ın bolg'anı ushında hijriy aylar belgili bir pasıl yaki ma'wsimge bag'ınbaydı. Sonın' ushında Ramazan (oraza) bıyıl ba'ha'rde kelse, aradan ko'p jıllar o'tiwi menen jazda yaki qısta da keliwi mu'mkin. Basqa aylarda da tap sonday o'zgerisler boladı.

Du'nyadag'ı waqıt birliginin' en' u'lkeni jıl bolıp esaplanadı. Bir jıl on eki ayg'a ten' kelip 360 ku'ndi o'z ishine aladı. Shıg'ısta ha'r bir jıldın' o'zi mu'shel arqalı beriledi. Ha'r bir jıldı belgili bir haywannın' atı menen atap 12 jıllıq da'wirdi belgilewge a'yyemgi Qıtay alımları tiykar salg'an. Bul bizin' eramızdan burıng'ı eki mın'ınshı jıllarg'a tuwra keledi. Bul jıl esabı son'ınan arab, iran, mong'ol ha'm tu'rk xalıqlarına da kirip kelgen. Ha'rbir jıldın' haywanlar ataması menen atalıwında tartıslı pikirler de ko'p. Ma'selen, bul haqqında ko'birek tarqalg'an qaraqalpaq xalqı arasında "jılg'a talasıw" dep atalg'an hikayat ta bar.