Tu'rk qag'anlig'i

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew

Tu'rk qag'anlig'i (552747) — Tu'rkiyler ta'repinen Evroaziyada jaratilgan u'lken imperiya. Olarga Ashina basshiliq qilgan. VI-asir wortalarinda Altay ha'm qubla sibirde jasag'an tu'rkiy qawimlerdi birlestirgen jan'a ma'mleket ju'zege keldi. Bul ma'mleket tariyxqa Tu'rk qag'anlig'i ati menen kirgen. Wonin' tiykarin saliwshi Bumin edi. 552-jili Bumin (qag'an) dep jariyalandi. Altay qag'anliqtin' worayi yetip belgilendi Tu'rklerdin' batisqa qaray ju'rgizgen atlanislarina Istemi basshiliq qiladi. Wog'an (Yabg'u qag'an) degen ataq beriledi. Tez arada Jetisuw ha'm shig'is Tu'rkistang'a tutasqan yellerde jasawshi tu'rkiy qawimler bag'indiriladi. 555-jili-aq tu'rkler Sirdarya ha'm Aral ten'izi boylarina shekem sozilg'an ken' u'lkelerdi iyelep aladi. Qag'anliqtin' shegarasi Eftallar ma'mleketinin' aymaqlarina shekem barip jetedi. 558-Jili tu'rkler Jayiq (Ural) ha'm Yedil (Volga) boylarin basip aladi. 575-576-jillarda Arqa Kavkazdin' ken' jerlerin iyelep, Qirim yarim atawina kirip baradi. Na'tiyjede eftallar ma'mleketinin' arqadag'i aymaqlari qa'wip astinda qaldi. Bunday qolayli waqittan paydalang'an sasaniyler Toxarstan ha'm Shag'aniyandi eftallardan tartip aladi. Tu'rk qag'anlig'inin' eftallar menen soqlig'isiw aniq edi. Bunday qiyin siyasiy awhal qag'anliqti Iran, sonin' ala Vizantiya menen jaqinlastiradi. Iran a'skerlerinin' Balxqa hu'jiminin' ja'rdemi menen tu'rkler 563-jili Eftallar ma'mleketinin' jerlerine bastirip kiredi. Parak (Shirshiq) alabi ha'm wonin' worayi Shash qalasi basip alinadi. Sirdaryadan wo'tip Zarafshan alabina kirip baradi. Wolar Samarqand, Kesh ha'm Naqshabti, iyelep, Buxarag'a jaqinlasadi. Segiz ku'n dawam etken qatti sawashta eftallardin' a'skerleri jen'iledi. Solay etip, qubladan Iran sasaniylerinen, arqadan Tu'rk qag'anlig'inan 563-567- jillarda soqqig'a ushrag'an Eftallar ma'mleketi birotala joq boladi. Na'tiyjede Amiwdaryanin' qubla jag'alarina shekemgi wa'layatlar Iran, wonin' won' jaqtag'i jag'alari boylap Kaspiy ten'izine shekem sozilip jatqan jerler Tu'rk qag'anlig'inin' soramina wo'tedi. Eftallar patshalig'i qulag'annan keyin, awhal tu'p tamirinan wo'zgeredi.

A'debiyatlar[o'zgertiw | қайнарын өңдеу]

  • Gumilev L.N., Drevniye tyurki, 1967; Nasimxon Rahmon, Turk qag'anlig'i, T., 1993; Koʻchanov Ye. I., Kochevie gosudarstva ot gunnov do manchjurov, M., 1997; Asadov F. M., Arabskiye istochniki o tyurkax v rannem srednevekovye, Baku, 1993;