Akciz

Akciz (latınsha accido — kesemen) degen mánisti ańlatadı. Bul salıq geypara konkret tovar túrlerin óndiriwshi hám tutınıwshılardan alınadı. Mısalı, sigareta, spirtli ishimlikler, benzin hám t.b. Sociallıq qamsızlandırıwg’a, qarjı, barlıq firma tárepinen aylıq belgili bir procent kórinisinde ajıratıladı. Bul qarjı byudjet basqa túsimlerinen «ajıratılıp» ketpeydi, al pensiya, balalarǵa beriletug’ın napaqalar, kesellik byulleten hám dekret otpusklerine jumsalatuǵın arnawlı fondtı dúzedi. Endi salıqlardan tólenetuǵın qarjılardıń nelerge jumsalatuǵının kóremiz. Mámleket byudjeti qárejetleri jumsalıwına qarap, óndiristiń rawajlanıwı ushın ketetuǵın jumsawlar, ásirese, invisticiya jumsawları, sociallıq-mádeniy jumsawlar, yaǵnıy mámleketke qaraslı social-mádeniy xızmet tarmaqların, sonıń ishinde, densawlıqtı saqlaw, sociallıq támiyinlew, bilimlendiriw hám mádeniyattı pul qarjıları menen támiyinlep turıw jumsawları, mámleketti basqarıw qárejetleri yamasa hár qıylı kategoriyadaǵı mámleket mákemeleri qárejetleri: huqıq qorǵaw hám áskeriy qárejetlerge jumsaladı. Mámleket óziniń byudjet siyasatın eki usıldan paydalanıp dúzedi. Salıq salıwdı basqarıw. Egerde mámleket ekonomikası inflyaciyadan zıyan kórip atırǵan bolsa, onda bul jaǵdayda mámleket pul massasın kemeytiwge háreket etedi. Bunıń ushın ol salıqlardı kóbeytedi. Firma hám xalıqtıń aylanısqa shıǵaratuǵın pulları kemeyedi. Kerisinshe, mámleket salıq tólew quwatın arttırıw ushın, yaǵnıy óndiris ha’m tutınıwdıń tómenlewin saplastırıw ushın salıq stavkaların kemeytiwi múmkin. Bul iske juwap retinde firmalar tovar óndiriwge kóbirek qarjı qoyadı, xalınıń tutınıw aktivligi artadı. Ekonomikada janlanıw payda boladı. byudjet túsimleriniń qárejetleriniń ornın toltıra almawı aqıbetinde byudjet kemshiligi payda boladı. Eger kemshilik kólemi jaratılǵan milliy ónim qunınıń 2-5 % ne teń bolıp, bunnan artıp ketpeytuǵın bolsa, bul ekonomika ushın ádettegi jaǵday esaplanadı. Túsim hám qárejetlerdi muwapıqlastırıw arqalı kemislik saplastırıladı, túsim kóbeytiledi yamasa qárejetler kemeytiledi. Mámleket kemshiliktiń ornın toltırıw ushın bahalı qaǵazlar obligaciyalar shıǵaradı hám olardı firma, bank hám xalıqqa satadı. Usı bahalı qaǵazlar járdeminde olardıń iyeleri mámleketten úzliksiz túrde procent kórinisinde túsim alıp turadı.