Aruba

Aruba — Niderlandiya Korolligi quramındaǵı ataw-mámleket bolıp, qubla Karib teńizinde, Venesuelanıń Paraguana yarım atawınan 29 kilometr (18 mi) arqada hám Kyurasaodan 80 kilometr (50 mi) arqa-batısta jaylasqan^[1]^[2]. 1986-jılı Aruba Niderlandiya Korolligi quramındaǵı óz-ara baylanıslı mámleketke aylandı hám rásmiy túrde Aruba Mámleketi degen atqa iye boldı.

Arubanıń maydanı 179km². Arubanıń uzınlıǵı arqa-batıstan qubla-shıǵısqa shekem 32 kilometr (20 mi) hám onıń eń keń jeri 10 kilometr (6 mi) quraydı^[1]. Geologiyalıq jaqtan Aruba Qubla Amerikada, Qubla Amerikanıń kontinental shelfinde jaylasqan^[3]. Bonayre hám Kyurasao menen birge, Aruba ABC atawları dep atalatuǵın atawlar toparınıń bir bólimi bolıp tabıladı. Niderlandiya Karib atawları ABC atawları menen bir qatarda basqa úsh iri atawdı — SSS atawların óz ishine aladı. Iǵallı tropikalıq klimatqa iye bolǵan Karib teńiziniń kópshilik bólimlerinen parıqlı túrde, Aruba qurǵaq klimatqa hám arid kserofit landshaftına iye^[1]^[4]. Salıstırmalı jıllı hám quyashlı hawa-rayı jıl boyı dawam etedi.

Xalqı sanı 108 880 adam (hújjetsiz migrantlardı esapqa almaǵanda) bolǵan Aruba^[5], Niderlandiya Karib atawları ulıwma xalqınıń shama menen úshten bir bólimin ózinde jámlegen. Niderlandiya, Kyurasao hám Sint-Marten menen bir qatarda Niderlandiya Korolligindegi tórt mámlekettiń biri retinde, Aruba óz puqaraları ushın Niderlandiya puqaralıǵın jámleydi^[4]. Arubada administrativlik bólinisler joq, biraq xalıqtı dizimge alıw maqsetinde ol segiz regionǵa bólingen, onıń paytaxtı — Oranyestad^[4]^[1].

Etimologiyası

Baslı maqala: Aruba ataması

Aruba atı, shaması, «jaqsı jaylasqan ataw» degen mánini bildiretuǵın kaketio tilindegi Oruba sózinen kelip shıqqan, sebebi XVI ásirde Alonso de Oxeda kelgen waqıtta atawda kaketio xalqı jasaǵan. 1529-jıl hám 1648-jılǵı Vestfaliya tınshılıq shártnaması aralıǵında ispanlar bul ataw ushın «Isla de Oruba» atamasın qollanǵan. Ataw niderlandlarǵa berildi hám barǵan sayın onıń atı Arubaǵa ózgerdi.

Basqa amerind (amerikalıq indeyc) toparları tárepinen Arubanıń kóplegen hár túrli atamaları qollanılǵan, olardıń barlıǵı házirgi Aruba atamasınıń qáliplesiwine úles qosqan bolıwı múmkin. Atawdıń jáne bir kaketiocha atı — «Baǵdarlanǵan ataw» mánisin bildiretuǵın Oibubia bolǵan. Atawdıń Taino tilindegi atı Arubeira bolǵan^[6]. Kalinago xalqınıń da ataw ushın eki atı bolǵan: «Qabıqsha atawı» mánisin bildiretuǵın Ora Oubao^[7] hám «Kyurasao joldası» mánisin bildiretuǵın Oirubae.

Keń tarqalǵan qáte túsinik boyınsha, «Aruba» atı Oro hubo (ispansha «Bir waqıtları altın bolǵan») sózinen kelip shıqqan dep esaplanadı. Biraq, ispanlar bul atawlarda paydalı qazılmalardıń joqlıǵı sebepli olardı islas inútiles, yaǵnıy «paydasız atawlar» dep járiyalaǵan^[8]. Tek 1824-jılı Villem Rasmiyn atlı shaxs tárepinen Arubada altın tabıldı hám bul Aruba altın háwirine alıp keldi^[9].

Tariyxı

Arubanıń tariyxqa shekemgi dáwirinde anıq dáwirler bar edi: Arxaikalıq yamasa pre-keramikalıq hám Neo-indeyc yamasa keramikalıq (Dabajuroïd) dáwir^[10]. Arubanıń arxaikalıq dáwirdegi iyeleniwi b.e. birinshi mıń jıllıǵına shekem dawam etti, bul Karib teńiziniń basqa atawlı bólimlerine salıstırǵanda salıstırmalı túrde kesh esaplanadı. Arxaikalıq turmıs tárizi balıqshılıq, ańshılıq hám jıynawshılıqqa tiykarlanǵan azıq-awqat ekonomikasınan ibarat bolıp, teńiz resurslarına úlken dıqqat qaratılǵan. Sonday-aq baǵshılıq hám awıl xojalıǵı bolmaǵan^[11]. Qural-jaraqlar hám miynet quralları tiykarınan tastan jasalǵan^[12]. Ótkir júzli balta júzleri, qashawlar hám pıshaqlar keń qollanılǵan, pıshaqlar óziniń sopaqshalanǵan forması hám tegis júzleri menen ajıralıp turǵan^[13].

Áhmiyetli orınlardıń biri bolǵan Sero Muskitadan atawdaǵı basqa arxaikalıq dáwir orınlarına qaraǵanda áyyemgilew bolǵan qural tabıldı. Bul quraldıń isleniw texnikası hám forması Arikokta tabılǵan quralǵa uqsas bolıp, bul onıń shama menen b.e.sh. 2000-jılǵa shekemgi dáwirge tiyisli ekenligin bildiredi. Atawda bul qurallardıń bolıwı materikten waqtı-waqtı menen kelip turıwdıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, Arubada 33 arxaikalıq dáwirge tiyisli orın anıqlanǵan^[12].

Derekler

1 2 3 4 "Aruba". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba. <!--->
↑ «What Continent Is Aruba In?». WorldAtlas (2018-jıl 5-sentyabr). Qaraldı: 2024-jıl 31-dekabr.
↑ «What Continent Is Aruba In?». WorldAtlas (2018-jıl 5-sentyabr). Qaraldı: 2024-jıl 14-dekabr.
1 2 3 «Aruba». The World Factbook. Central Intelligence Agency. Qaraldı: 28-iyul 2019-jıl. (Archived 2019 edition)
↑ «The development of the population of Aruba». Central Bureau of Statistics Aruba (sentyabr 2025).
↑ Dick, Kenneth «Aboriginal and early Spanish names for some Caribbean, Circum-Caribbean islands and cays». stcroixarchaeology. The St, Croix Archeological Society. 2022-jıl 9-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
↑ Brushaber, Susan; Greenberg, Arnold. Aruba, Bonaire & Curacao Alive!. Hunter Publishing, Inc, 2001 — 38 bet. ISBN 978-1-58843-259-9.
↑ Hartog, Johan. Aruba: Past and Present: from the time of the indians until today. Oranjestad: D.J. De Wit, 1961.
↑ Teenstra, M. (1837). De Nederlandsche West-Indische eilanden in derzelver tegenwoordigen toestand, Aflevering 2. In L. U. (KIT), www.colonial.library.leiden.edu (p. 381). AMSTERDAM: C.G.Sulpke.
↑ Alofs, L. „Inheemse eilanden: een korte kennismaking“,. Koloniale mythen en Benedenwindse feiten : Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499–1636. Sidestone Press, 2018 — 19–27 bet. ISBN 978-90-8890-602-2.
↑ Mickleburgh, Hayley L.; Laffoon, Jason E. „Assessing dietary and subsistence transitions on prehistoric Aruba: Preliminary bioarchaeological evidence“,. The Archaeology of Caribbean and Circum-Caribbean Farmers (6000 BC – AD 1500). London: Routledge, 2018. DOI:10.4324/9781351169202. ISBN 9781351169202.
1 2 Kelly, H.J.; Hofman, C.L. „The Archaic Age of Aruba: New evidence on the first migrations to the island“,. Early Settlers of the Insular Caribbean: Dearchaizing the Archaic. Sidestone Press, 2019 — 147–162 bet.
↑ De Josselin De Jong, J. P. B. (1919). "De Beteekenis Van Het Archaeologisch Onderzoek Op Aruba, Curaçao En Bonaire". De West-Indische Gids 1: 317–334. ISSN 0372-7289. https://www.jstor.org/stable/41847531.

Qosımsha oqıw ushın

Aymer, Paula L. – Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean.
Conway, Dennis (Spring 1999). "Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean". The International Migration Review 33 (1): 210–212. doi:10.2307/2547337. https://archive.org/details/sim_international-migration-review_spring-1999_33_1/page/210.
Burgess, Norma J. (September 1998). "Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean". Contemporary Sociology 27 (5): 511–512. doi:10.2307/2654520. https://archive.org/details/sim_contemporary-sociology_1998-09_27_5/page/511.
Brown, Enid – Suriname and the Netherlands Antilles: An Annotated English-Language Bibliography.
Hoefte, Rosemarijn (October 1993). "Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao". The Hispanic American Historical Review 73 (4): 677. https://archive.org/details/sim_hispanic-american-historical-review_1993-11_73_4/page/677.
Gerber, Stanford N. – The Family in the Caribbean: Proceedings of the 2nd Conference on the Family in the Caribbean, Aruba, 1969.
Craig, Susan (1979). "Review: Millstones or Milestones?". Latin American Research Review (The Latin American Studies Association) 14 (3): 256–263. doi:10.1017/S0023879100032453. https://archive.org/details/sim_latin-american-research-review_1979_14_3/page/256.
Green, Vera M. – Migrants in Aruba: Interethnic Integration.
Green, James W. (September 1975). "Review". American Anthropologist. New (Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association) 77 (3): 648–649. doi:10.1525/aa.1975.77.3.02a00490. https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1975-09_77_3/page/648.
Hartert, Ernst – On the Birds of the Islands of Aruba, Curaçao, and Bonaire.
F. M. C. (October 1893). "Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao". The Auk (University of California Press on behalf of the American Ornithologists' Union) 10 (4): 355–357. https://archive.org/details/sim_auk_1893-10_10_4/page/355.
Coutts, B. E. (September 1994). "Reference: Netherlands Antilles and Aruba (World bibliographical series, 168) compiled by Kai Schoenhals". Choice 32 (1): 78. https://archive.org/details/sim_choice_1994-09_32_1/page/n79.
Ridderstaat J., Croes R. and Nijkamp P. (2014), Tourism and Long-run Economic Growth in Aruba, International Journal of Tourism Research, 16, pages 472–487, doi: 10.1002/jtr.1941.

Sırtqı siltemeler

[Britannica-1] 1 2 3 4 "Aruba". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba. <!--->

[2] «What Continent Is Aruba In?». WorldAtlas (2018-jıl 5-sentyabr). Qaraldı: 2024-jıl 31-dekabr.

[3] «What Continent Is Aruba In?». WorldAtlas (2018-jıl 5-sentyabr). Qaraldı: 2024-jıl 14-dekabr.

[autogenerated2-4] 1 2 3 «Aruba». The World Factbook. Central Intelligence Agency. Qaraldı: 28-iyul 2019-jıl. (Archived 2019 edition)

[cbs.aw-5] «The development of the population of Aruba». Central Bureau of Statistics Aruba (sentyabr 2025).

[6] Dick, Kenneth «Aboriginal and early Spanish names for some Caribbean, Circum-Caribbean islands and cays». stcroixarchaeology. The St, Croix Archeological Society. 2022-jıl 9-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.

[7] Brushaber, Susan; Greenberg, Arnold. Aruba, Bonaire & Curacao Alive!. Hunter Publishing, Inc, 2001 — 38 bet. ISBN 978-1-58843-259-9.

[:0-8] Hartog, Johan. Aruba: Past and Present: from the time of the indians until today. Oranjestad: D.J. De Wit, 1961.

[9] Teenstra, M. (1837). De Nederlandsche West-Indische eilanden in derzelver tegenwoordigen toestand, Aflevering 2. In L. U. (KIT), www.colonial.library.leiden.edu (p. 381). AMSTERDAM: C.G.Sulpke.

[:02-10] Alofs, L. „Inheemse eilanden: een korte kennismaking“,. Koloniale mythen en Benedenwindse feiten : Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499–1636. Sidestone Press, 2018 — 19–27 bet. ISBN 978-90-8890-602-2.

[11] Mickleburgh, Hayley L.; Laffoon, Jason E. „Assessing dietary and subsistence transitions on prehistoric Aruba: Preliminary bioarchaeological evidence“,. The Archaeology of Caribbean and Circum-Caribbean Farmers (6000 BC – AD 1500). London: Routledge, 2018. DOI:10.4324/9781351169202. ISBN 9781351169202.

[:5-12] 1 2 Kelly, H.J.; Hofman, C.L. „The Archaic Age of Aruba: New evidence on the first migrations to the island“,. Early Settlers of the Insular Caribbean: Dearchaizing the Archaic. Sidestone Press, 2019 — 147–162 bet.

[13] De Josselin De Jong, J. P. B. (1919). "De Beteekenis Van Het Archaeologisch Onderzoek Op Aruba, Curaçao En Bonaire". De West-Indische Gids 1: 317–334. ISSN 0372-7289. https://www.jstor.org/stable/41847531.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]