Besik jırı

Besik jırı — qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń belgili bir túri bolıp esaplanadı. Bir tiptegi qosıqlar xalıq tili menen aytqanda "háyiw" delinedi. "Háyiw" di kóbinese hayal-qızlar aytadı. Al burınǵı ǵarrılar aqlıqların aldına alıp násiyat, terme qosıqların aytıp, balanı jubatqan, bunı "alla aytıw" dep ataydı.

"Háyiw" qosıqları kishkene bóbekti jubatıw ushın aytıladı. Besik jırında balanıń er jetiwi, úyleniw toyların ótkeriw, er bolsa yaki qızdıń jaqsı adam bolıp ósiwi ana armanı menen qosa súwretlenedi.

N.Dáwqaraev bul qosıqlar haqqında mınaday pikirler aytqan: "Eń aldı menen analar balasınıń keleshegin joybarlaǵan. Balanıń úlkeygende kimdey bolıwı kerekligin, onıń ne islewi kerekligin, balanıń úyleniwinde aldında turǵan wazıypaların aytıp, náresteni sol wazıypalarǵa biyimlep tárbiyalawǵa tırısqan. Háyiwde qosıqtıń mazmunıda usı maqsetke ılayıq bolǵan". Mısalı:

Háyiw, háyiw qaraǵım-ay,
Aynalayın shıraǵım-ay,
Jurt súymese, súymesin-ay,
Ózimnin súygen appaǵım-ay,

Háyiw- háyiw haydası-ay,
Qashan tiyer paydası-ay,
Oqıp adam bolǵan son,-ay,
Sonda tiyer paydası-ay,

Aynanayın appaǵım-ay,
Qızlar súygen qalpaǵım-ay,
Qatarıńnan kem bolmay-ay,
Ashılǵay balam baxtın-ay.

Besik jırı yaki xayya, háyiw qosıqlarının ózine tán kórkemlik ózgeshelikleri bar. Olardıń buwın birligi kópshilik jaǵdayda saqlanǵan menen geyde saqlanbay da qalıwı múmkin. Sonday-aq uyqas keletuǵın bolsa, geyde barlıq qatarlar uyqasıp keledi, geyde eki qatarda uyqasıp keliwi múmkin. Kópshilik uyqasatuǵın sońǵı sózdiń keyninde "ay" dıń qosılıp aytılıwı ushırasadı. Mısalı: "appaǵım-ay", "qalpaǵım-ay", "qaraǵım-ay" h.t.b. Sonıń menen birge besik jırında kóplegen súwretlew quralların da ushıratamız.