Buwın
Buwın — bul sóylew sesleriniń izbe-izligin, máselen sóz ishindegi, shólkemlestiriwdiń tiykarǵı birligi bolıp, til ilimpazları tárepinen ádette yadro (kóbinese dawıslı) hám onıń aldında yaki artında keliwi múmkin bolǵan qosımsha seslerden (shetleri, kóbinese dawıssızlar) ibarat struktura retinde anıqlanadı[1]. Fonologiyada hám til izertlewlerinde buwınlar kóbinese sózlerdiń «qurılıs blokları» sıpatında qaraladı. Olar tildiń ritmine tásir ete aladı: onıń prosodiyasına yaki poetikalıq ólshemine. Pát, ton hám qaytalanıw sıyaqlı qásiyetler buwınlarǵa hám olardıń bóleklerine tásir etedi. Sóylewdi ádette tolıq sandaǵı buwınlarǵa bóliwge boladı: mısalı inglis tilindegi, «ignite» sózi eki buwınnan ibarat: ig hám nite. Dúnyadaǵı kópshilik tiller salıstırmalı túrde ápiwayı buwın strukturaların qollanadı, olar kóbinese dawıslı hám dawıssız seslerdiń gezeklesiwinen ibarat boladı.
Derlik barlıq adam tillerinde bar bolıwına qaramastan, buwınlardıń barlıq belgili tiller ushın jaramlı bolǵan anıq anıqlaması ele joq. Buwın shegaraların tabıwdıń keń tarqalǵan kriteriyası — ana tilinde sóylewshilerdiń intuiciyası, biraq adamlar geyde olar boyınsha kelispewshilikke iye boladı.
Buwınlı jazıw álipbelik jazıwdıń dáslepki mısallarınan bir neshe júz jıl burın baslanǵan. Jazba túrde saqlanǵan eń erte buwınlar shama menen b.e.sh. 2800-jılı Shumer qalası Urda jazılǵan kestelerde tabılǵan. Piktogrammalardan buwınlarǵa bul ótiw «jazıw tariyxındaǵı eń áhmiyetli alǵa órlew» dep atalǵan[2].
Qaraqalpaq tilinde sózler buwınlardan turadı.Sózlerdiń bólinip-bólinip aytılatuǵın dawıslı sesli bólegine buwın deymiz. Mısalı: á-ke, Ma-rat, Sul-tan, top, ash, úsh.
Buwın bir dawıslı sesten, dawıslı hám dawıssız sesten jasala beredi. Dawıslı sesler buwın jasaw ózgesheligine iye, al dawıssız sesler buwın jasay almaydı. Mısalı: i-ri, u-sı, ú-ki, klass, say.
Sózde qansha dawıslı ses bolsa, sonshama buwın boladı. Sózdegi dawıslı sestiń qatnasına qaray sózler bir buwınlı hám kóp buwınlı bolıp bólinedi. Mısalı: aq, as, il — bir buwınlı sózler, dárya, Aydos, Qaraqalpaqstan—kóp buwınlı sózler.
Etimologiya
«Syllable» (buwın) sózi — anglo-norman tilindegi eski francuz tilindegi «sillabe» sóziniń variaciyası bolıp, ol latın tilindegi «syllaba» sózinen, al ol óz gezeginde koyne grek tilindegi συλλαβή (syllabḗ) sózinen kelip shıqqan (Áyyemgi grek tilinde aytılıwı: [sylːabɛ̌ː]). συλλαβή «birge alınǵan» degendi ańlatadı, bir ses payda etiw ushın birge alınǵan háriplerge qatnaslı[3].
συλλαβή - bul συλλαμβάνω (syllambánō) feyilinen kelip shıqqan atlıq sóz bolıp, ol σύν (sýn) «menen» predlogi menen λαμβάνω (lambánō) «alıw» feyiliniń birikpesi[4]. Bul atlıq λαβ- túbirin paydalanadı, ol aorist máhálinde payda boladı; házirgi máhál túbiri λαμβάν- bolsa, β (b) háribiniń aldına murın infiks ⟨μ⟩ ⟨m⟩ hám aqırına -αν (-an) jalǵawın qosıw arqalı jasaladı[5].
Sóylewdiń eń kishi artikulyaciyalıq birligi buwın bolıp, ol bir sesten turıwı da, bir neshe sesten turıwı da múmkin. Eger buwın kóp sesten tursa, aytılıwı jaǵınan ol bólinbestey dárejede qanday da bir birleslikke jámlesedi. Sóylew aǵzaları muskullarınıń seziwi arqalı hám esitiw arqalı buwınlardıń shegarası ańlanıp turadı. Sóylew waqtında sesler birgelki aytılmaydı. Dawıssız seslerdi aytqanda háreketsheń hám háreketsheń emes sóylew aǵzaları ortasında jabısıw yamasa juwısıw payda etiledi, al dawıslılardı aytqanda sóylew aǵzalarınıń aralıǵı ashıq halda bolatuǵınlıǵı belgili. Sóylew aǵımı dawıslı hám dawıssız seslerdiń dizbeginen turadı. Sonlıqtan sóylew procesinde awız boslıǵında úziliksiz jabılıw hám ashılıw qubılısı qaytalanıp turadı. Nátiyjede hawa aǵımı azlap bólinip otıradı. «Awız ashıwshılar» bolǵan dawıslılardı aytqanda tutas awız boslıǵı muskulları kerilip, energiya kóbirek jumsalatuǵınlıǵı, «awız jabıwshılar» bolǵan dawıssızlardı aytqanda energiya az jumsalatuǵınlıǵı belgili. Energiya jumsawdıń kúsheyiwi hám azayıwınıń qaytalanıp otırıwı buwınnıń shegarasın belgilewge negiz boladı. Buwınnıń tábiyatın anıqlawda energiya kóp jumsalatuǵın sesler buwın quraytuǵın sesler (kóbinshe onday sesler qatarına dawıslılar, al ayırım dúnya tillerinde sonorlar da jatadı), al energiya az jumsalatuǵın sesler (dawıssızlar) buwın quray almaytuǵın sesler bolatuǵınlıǵın, sonday-aq buwınnıń shıńı dawıslılar ekenligin biliw zárúr.
Hár bir buwın neshe sesten turıwına qaramastan artikulyaciyalıq jaqtan úsh basqıshtan turadı: energiya jumsawdıń baslanıw (ósip barıw) basqıshı, shıńı hám tamamlanıw (páseńlew) basqıshı. Dawıssız sesler mudamı buwındaǵı energiya jumsawdıń ósip barıw yamasa páseńlew basqıshına tuwra keledi. Al dawıslı ses mudamı buwınnıń shıńına tuwra keledi. Eger buwın jalǵız dawıslıdan tursa, onda úsh basqısh ta (buwınnıń baslanıwı, shıńı, tamamlanıwı) sol dawıslı sestiń ózine tuwra keledi.
Buwınnıń túrleri
Qaraqalpaq tilinde dawıslı hám dawıssız seslerdiń ornalasıw tártibine qaray buwınlar ashıq buwın, qamaw buwın hám tuyıq buwın bolıp 3 ke bólinedı.Sonday-aq buwınnıń qurılısındaǵı dawıssızlardıń sanına, ol dawıssızlardıń dawıslınıń qay jaǵında jaylasıwına qaray dúnya tillerinde buwınnıń tipleri kóp túrli boladı. Qanday tiptegi buwınlardıń qaysı tillerge tán ekenligi tillerdiń ózinshelik ózgesheliklerine baylanıslı boladı[6].
Ashıq buwın
Dawıslı yamasa dawıssız sesten baslanıp dawıslı seske tamamlanǵan buwın ashıq buwın dep ataladı. Ashıq buwınlar tek bir dawıslı sesten (a-la, o-qı, e-ki, ú-ke), sonday-aq dawıssız benen dawıslı sestiń qatar keliwinen (sana, to-qı, ke-me) jasaladı. Mısalı: Ó-ziń bilseń óz-ge-ge úy-ret, bil-me-ge-niń-di úyren. Dawıslıdan jasalǵan buwınlar túpkilikli hám ózlestirilgen sózlerde sózdıń basında ushırasadı: á-ke, a-ta, ú-ki, a-pel-sin, a- rifmetika. Sonday-aq, rus tili hám rus tili arqalı basqa tillerden kirgen ayırım sózlerdiń ortasında keledi: zo-o-lo-gi-ya, ge-o-gra-fi-ya.
Tuyıq buwın
Dawıslı sesten baslanıp, dawıssız seske tamamlanǵan buwın tuyıq buwın dep ataladı. Mısalı: ant, at, ay, aq, uq. Tuyıq buwın dawıslıdan baslanıp bir dawıssızǵa da, eki dawıssızǵa da tamamlanadı: ıs, is, ul, un, irk, as, ar, urt. Tuyıq buwınnıń úsh sesten ibarat bolǵan túri az ushırasadı: ant, úrp, iyt, ayt. Kóp buwınlı sózlerde tek sóz basında qollanıladı: úl-ken, as-taq-ta, áń-gó-dek, ap- te-ka, ar-xi-tek-tu-ra. Qanaat, shápáát, saat, zúráát sıyaqlı sózlerde ǵana tuyıq buwınnıń sóz aqırında qollanılıwın ushıratamız. Demek, tuyıq buwın túpkilikli sózlerdiń tek sóz basında ǵana qollanıladı.
Qamaw buwın
Dawıssız sesten baslanıp, dawıssız seske tamamlanǵan buwınǵa qamaw buwın deymiz. Mısalı: tas, tis, jas, qant, bank, dásker, qar, tart, ses, jat, tórt. Qamaw buwınlar bir máni bildiretuǵın sóz túrinde de keledi: jaz, qıs, gúz, bult, jer.
Qosımsha qarań
Derekler
- ↑ de Jong, Kenneth „Temporal constraints and characterising syllable structuring“,. Phonetic Interpretation: Papers in Laboratory Phonology VI. Cambridge University Press, 2003 — 254 bet. DOI:10.1017/CBO9780511486425.015. ISBN 978-0-521-82402-6.
- ↑ Hooker, J. T. „Introduction“,. Reading the Past: Ancient Writing from Cuneiform to the Alphabet. University of California Press; British Museum, 1990 — 8 bet. ISBN 0-520-07431-9.
- ↑ Harper, Douglas. "syllable". Online Etymology Dictionary. Retrieved 2015-01-05.
- ↑ λαμβάνω. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon at the Perseus Project
- ↑ Smyth 1920, §523: present stems formed by suffixes containing ν
- ↑ Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.