Curitiba
Curitiba | |
| [[Fayl: |250px|Skyline of Curitiba]] | |
 Bayraq  Gerb | |
| 25°25′47″S 49°16′19″W / 25.42972°S 49.27194°W | |
| Aymaq túri | Municipalitet |
|---|---|
| Mámleket | Úlgi:Bayraqlastırıw/Brazil |
| Hákimiyat | |
| • Mayor | Eduardo Pimentel (PSD) |
| Dúzilgen waqtı | 1693-jıl 29-mart |
| Jer maydanı | 430.9 km² |
| Xalıq sanı (2025[1]) | 1,830,795 adam |
| Xalıq tıǵızlıǵı | 4062 adam/km2 |
| Waqıt zonası | UTCUTC-3 |
| Pochta indeksi | 80000-000 to 82999-999 |
.jpg)
.svg)
Curitiba (Brazilian Portuguese: [kuɾiˈtʃibɐ]) — Braziliyanıń qublasındaǵı Parana shtatınıń paytaxtı hám en iri qalası. Qalanıń xalqı 2024-jılı 1 million 829 mıń 225 adamdı qurapÚlgi:As of, Braziliyada xalıq sanı boyınsha segizinshi hám Braziliyanıń qubla regionındaǵı eń iri qalaǵa aylandı[1]. Curitiba metropoliten aymaǵı jámi 3 million 559 mıń 366 adamnan aslam[2] xalıq jasaytuǵın 29 kommunadan ibarat bolıp, mámlekettegi xalıq sanı boyınsha toǵızınshi orındı iyeleydi.
Qala teńiz qáddinen 932 m biyiklikte jaylasqan. Ol Paranagua teńiz portınan batısta jaylasqan bolıp, Afonso Pena International hám Bacacheri aeroportları tárepinen xızmet kórsetiledi. Curitiba — Latın Amerikasındaǵı áhmiyetli mádeniy, siyasiy hám ekonomikalıq oray bolıp[3], 1912-jılı shólkemlestirilgen Parana Federal universiteti jaylasqan.
XIX ásirde Curitibanıń sharwa awılları hám bazarlar arasındaǵı qolaylı jaylasıwı sharwa sawdasınıń tabıslı bolıwına hám qalanıń birinshi ret iri keńeyiwine alıp keldi. Keyin ala, 1850-1950-jılları ol Parana shtatında tereklerdi kesiw hám awıl xojalıǵın keńeytiw (dáslep Araucaria angustifolia tereklerin kesiw, keyin ala mate hám kofe jetistiriw hám 1970-jılları biyday, mákke hám soya jetistiriw) sebepli ósti. 1850-jılları Curitibaǵa tiykarınan, nemecler, italiyalılar, polyaklar hám ukrainlardan ibarat evropalı immigrantlar tolqınları kelip, qalanıń ekonomikalıq hám mádeniy rawajlanıwına, hár túrlilikke bay bolıwına úles qosqan[4]. Házirgi waqıtta immigrantlar az sanlı bolıp, olar, tiykarınan, Jaqın Shıǵıs[5] hám basqa da Qubla Amerika mámleketlerinen keledi.
Curitibanıń eń úlken keńeyiwi 1960-jıllardan keyin júz berdi, bul innovaciyalıq qala qurılısı menen xalıqtıń sanı bir neshe júz mıńnan millionnan aslam adamǵa ósiwine imkan berdi[6]. Curitiba ekonomikası sanaat hám xızmet kórsetiwge tiykarlanǵan hám Braziliyada tórtinshi orında turadı. Ekonomikalıq ósiw Braziliyanın mámlekettiń basqa bólimlerinen úlken muǵdarda kirip keliwi menen parallel túrde júz berdi, sebebi qala xalqının shama menen yarımı Curitibada tuwılmaǵan[7].
Etimologiyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Bir teoriya boyınsha, Curitiba ataması «Tupi kurí tyba» «kóp araucária tuqımları» sózlerinen kelip shıqqan, sebebi aymaqta onıń tiykarın salıwdan aldın kóp sanlı Paraná qaraǵayları bar edi[8].
Tupi tilindegi sózlerden paydalanılatuǵın basqa bir variant «kurit» («qaraǵay aǵashı») hám «yba» («kóp muǵdar») sózleriniń birigiwinen kelip shıqqan[9].
1693-jılı bul jerde elatlı punktke tiykar salǵan portugaliyalılar oǵan Vila da Nossa Senhora da Luz dos Pinhais «qaragaylar nurı xanımnıń awılı» dep atama bergen.
Tariyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
XVII ásir aqırında Curitiba diyqanshılıǵı tek tirishilik ushın qáliplesken bolıp, tiykarǵı xojalıq jumısları paydalı qazılmalar qazıp alıw edi[10]. Evropalı immigrantlar tolqınları 1850-jıldan keyin, tiykarınan polyaklar, italiyalılar, nemecler (tiykarınan, Rossiyadan Volga boyı nemecleri) hám ukrainlar keldi[4].
Kettlmenler óz padaların Rio-Grande-du-Suldan San-Paulu shtatına aydap, Curitibanı áhmiyetli aralıq sawda punktine aylandırdı[11].
1885-jılı Paranagua-Curitiba temir jolı ashıldı.
Shama menen XX ásirdiń baslarında Curitiba yerba mate digirmanlarınıń baylıǵınan payda kórdi. Iyeleri («barões da erva-mate» atı menen belgili) paytaxtta saraylar qurǵan. Olar, tiykarınan, Batel hám Alto da Gloriya rayonlarında saqlanıp qalǵan[12].
1940-1950-jılları Franciya qalashılıq jámiyetiniń tiykarın salıwshılardan biri Alfred Agache birinshi qala rejesin tayarlaw ushın jumısqa alınadı. Onda bulvarlardıń «juldızı», qala orayında jámiyetlik obyektler, sanaat rayonı hám sanitariyalıq-gigienalıq xızmet kórsetetuǵını atap ótildi. Oǵan biraz ámel etildi, biraq plan orınlanıwı ushın oǵada qımbat turdı[13].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- 1 2 «IBGE 2021» (pt). 15-sentyabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 21-fevral 2023-jıl.
- ↑ «Região Metropolitana de Curitiba cresce 10% em 12 anos, indica Censo» (pt-br). G1 (28-iyun 2023-jıl). Qaraldı: 25-iyun 2024-jıl.
- ↑ «Curitiba». Rnestrangeiros.com.br. 27-fevral 2014-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-mart 2017-jıl.
- 1 2 «Tradições Culturais» (pt). Curitiba-parana.net. 11-fevral 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-mart 2011-jıl.
- ↑ «A imigração árabe muçulmana em Curitiba» (pt). Etni-cidade. 5-dekabr 2008-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 3-oktyabr 2008-jıl.
- ↑ «Dados do IBGE sobre Curitiba» (pt). IBGE. 2-iyun 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 31-iyul 2011-jıl.
- ↑ «Quase metade de Curitiba é dos "estrangeiros"» (pt). Bem Paraná. 22-sentyabr 2009-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 6-avgust 2008-jıl.
- ↑ Fenianos, E. (2003) Almanaque Kur'yt'yba, Curitiba: Univer Cidade, p.6
- ↑ «Curitiba name origin». Inf.ufpr.br (20-oktyabr 2004-jıl). 6-iyul 2011-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-mart 2011-jıl.
- ↑ «History of Curitiba». 28-may 2022-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 20-may 2022-jıl.
- ↑ «History of the City». Curitiba. 25-aprel 2018-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 24-may 2018-jıl.
- ↑ "Palacetes suntuosos do início do século foram inspirados em referências trazidas pelos ervateiros de suas viagens à Europa" (in pt-BR). Gazeta do Povo (grp.com). 2015-11-03. http://www.gazetadopovo.com.br/haus/estilo-cultura/as-casas-dos-baroes-curitibanos/.
- ↑ «The Agache Plan». Prefeitura Municipal de Curitiba. Qaraldı: 12-avgust 2008-jıl. Úlgi:Dead link