Dáwletyarbek dástanı

Dawletyarbek dástanı — tariyxıy dástanlardıń ishinde bul epos úlken qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Dástan XVIII ásir waqıyaların qamtıydı hám usı dáwirde Qońıratta tuwılıp ósken, qaharmanlıq isler, kórsetken shayır, batır, shabondoz, sazende Dawletyarbektiń ómirine arnalǵan.

Xorezm oazisi xalıqlarınıń arasında, sonıń ishinde qaraqalpaqlarda baspaǵa basılmay, tek qoljazba túrindegi dástanlardı, olardıń jazba hám awızsha variantların ushıratamız. Solardıń birewi XVIII ásirde házirgi Qońırat rayonınıń aymaǵında dóretilgen "Dawletyarbek" dástanı kópten beri qaraqalpaq ádebiyatın izertlewshileriniń dıqqatın ózine awdarıp keledi hám bul dástan qaraqalpaqlardıń túp dóretpesi ekenligi haqqında hesh qanday gúman joq ekenligin aytıw kerek.

Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń kitapxanasınla "Dawletyarbek" dástanınıń tórt variantı saqlanadı. Urıstan burın 1930-jılları S.Mawlenov, Sh.Xojaniyazovlar tárepinen Qarajan baqsı Qabulovtan "Dawletyarbek" dástanınıń birinshi variantı jazıp alındı. 1960-jılı Qońırat rayonında shólkemlestirilgen ekspedińiya waqtında "Qońırat" kolxozında jasawshı Eshmurat degen kisiden alınǵan dástannıń qol jazba nusqası pútinligi, xalıqlıǵı jaǵınan ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Házirdiń ózinde dástannıń payda bolǵan ornı Qońıratta bizlerdiń anıqlawımızsha bizlerge belgisiz adamlardıń qolında. "Dawletyarbek" dástanınıń 4-5 qoljazbası saqlanadı. "Dawletyarbek" dastanınıń dóregen jeri házirgi Qaraqalpaqstannıń Qońırat rayonınıń aymaǵı. Dawletyarbektiń urıwı balǵalı bolǵan, tariyxıy adam, shayır hám batır bolǵan kisi. Ol XVIII ásirdiń ekinshi yarımında jasaǵan Dawletyardıń Sarxun degen ataqlı, shapqısh atı bar boladı. Ol júyrekligi menen pútkil Xorezm oazisine dańqın jayadı. Dawletyarbektiń Sarxunın qaraqalpaq shayırları obekt etip aladı. Xiywa xanı Aspandiyar Sarxunnıń xabarın esitip, ózine almaqshı bolıp eń jaqın adamlarınıń birin Qońıratqa jiberedi Qońırat wákili Xiywadan kelgen xannıń wákili menen birge Dawletyarbekten xanǵa Sarxun atın beriwdi soraydı. Dawletyarbek xanǵa atın bermeytuǵınlıǵın aytadı. Olar Dawletyarǵa hújim etip, zorlıq kórsetpekshi boladı. Ashıwı kelgen Dawletyar ádilsizlikke shıday almay, attı kúsh penen almaqshı bolǵan xan wákilin óltiredi. Xanǵa jaman atlı bolıp, jigitleri menen Qońırattan shıǵıp ketedi. Atasınıń dostı Túrkmen eliniń belgili adamlarınan birewi Mámedjan Sárdardıń jurtında ózine baspana tabadı. Dawletyarbek jigitleri menen birge Túrkmen eliniń jawı Iran shaxlarına qarsı ádillik, azatlıq, ǵárezsizlik ushın urısqa qatnasadı. Dawletyarbek ómiriniń aqırına shekem patriotizm, erkinlikti súyiw, ǵárezsiz jasaw ideyalarına sadıq bolıp turadı. Xalıqlar doslıǵında úlken járdemdi sezedi.

Túrkmen elinin jawına óz elinin jawınday qarap oǵan qarsı Dawletyarbektin atlanısı onı tariyxtaǵı eń unamlı qaharmanlar dárejesine kóteredi. "Dawletyarbek" dástannıń qısqasha ideyalıq mazmunı da, haqıyqat bolǵan tariyxıy waqıya da usınday. Dawletyarbek dástanı XVIII ásirdiń tariyxıy, haqıyqıy adamnıń ornın sóz etkenlikten epos boyınsha barlıq materiallardı tereńnen úyreniw menen ózbek, túrkmen, qaraqalpaq versiyalarınıń ózgesheliklerin, bir-biri menen baylanıs tamırların ashıwımız kerek.

Tariyxıy dastanlardıń jamiyet ómirinde tutqan ornı, bul jardaǵı dástanlarda tariyxıy waqıyalardıń súwretleniw ózgeshelikleri, tariyxıy waqıyalarǵa ápiwayı xalıqtıń kóz-qarasları olardıń kórkem dóretpe iretindegi ideyalıq hám estetikalıq áhmiyeti ele de izertlew jumısların talap etedi.