Kontentke ótiw

Demokratiya

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Parfenon demokratiyanıń belgisi esaplanadı.

Demokratiya (Ancient Greek: δημοκρατία, romanized: dēmokratía) — mámleket basqarıwınıń bir túri bolıp, onda siyasiy hákimiyat xalıqqa yaki mámleket xalqına beriledi[1][2][3]. Demokratiyanıń minimalistlik anıqlaması boyınsha, basqarıwshılar jarıslı saylawlar arqalı saylanadı, al keńirek yamasa maksimalistlik anıqlamalar demokratiyanı jarıslı saylawlardan tısqarı puqaralıq erkinlikleri hám insan huqıqları kepillikleri menen baylanıstıradı[4][5][3].

Tikkeley demokratiyada xalıq nızamshılıqtı másláhátlesiw hám sheshiwde tikkeley wákillikke iye. Wákillik demokratiyasında basqarıwshı hámeldarlardı saylaw arqalı xalıq tańlaydı. «Xalıq» atamasınıń anıqlaması hám olar arasında hákimiyattı bólisiw yamasa olar tárepinen wákillik beriw usılları hár qıylı mámleketlerde waqıt ótiwi menen hám hár qıylı dárejede ózgergen. Demokratiyanıń ózgesheliklerine kóbinese jıynalıw, birlesiw, jeke múlk, din hám sóz erkinligi, puqaralıq, basqarıwshılardıń razılıǵı, saylaw huqıqları, jasaw hám erkinlik huqıqınan húkimettiń tiykarsız ayırıwınan erkinlik, azshılıqlar huqıqları kiredi.

Demokratiya túsinigi waqıt ótiwi menen biraz ózgerdi. Tariyx boyınsha jámáátler qararların xalıq jıynalısı arqalı qabıl etetuǵın tikkeley demokratiyanıń dálillerin ushıratıw múmkin. Búgingi kúnde demokratiyanıń ústem forması wákillik demokratiyası bolıp esaplanadı, bunda puqaralar óz atınan basqarıw ushın mámleket xızmetkerlerin saylaydı, máselen, parlament yamasa prezidentlik demokratiyasında. Liberal demokratiyanıń keń tarqalǵan variantında kópshiliktiń wákillikleri wákillik demokratiyası sheńberinde ámelge asırıladı, biraq konstituciya hám joqarǵı sud kópshilikti shekleydi hám azshılıqtı qorǵaydı, ádette, sóz erkinligi yamasa birlespeler erkinligi sıyaqlı barlıq individual huqıqlardan paydalanıwdı támiyinlew arqalı[6][7].

Baslı maqala: Demokratiya tariyxı
XIX ásirde Filipp Fols tárepinen salınǵan súwret, Afina siyasatshısı Perikl óziniń belgili jerlew bayanatın assambleyası aldında aytıp atırǵan súwret[8].

Demokratiyalık jıynalıslar adamzat túri sıyaqlı eski hám adamzat tariyxı boyınsha ushırasadı, biraq on toǵızınshı ásirge shekem demokratiyaǵa, tiykarınan, qarsı bolǵan iri siyasiy ǵayratkerler boldı. Respublika teoriyalıları demokratiyanı kishi kólem menen baylanıstırdı: siyasiy birliklerdiń kólemi ósken sayın, húkimettiń despotizmge aylanıw itimalı artıp bardı[9]. Sonıń menen birge mayda siyasiy birlikler basıp alıwǵa mútáj edi. «Respublika kishi bolsa, sırtqı kúsh tárepinen, úlken bolsa, ishki kemshilikten wayran boladı», dep jazǵan edi Monteske[10]. Djon Xopkins universitetiniń siyasattanıwshısı Deniel Dyudniniń pikirinshe, úlken kólemi hám óz ara tıyıq hám teń salmaqlılıq sisteması menen Amerika Qurama Shtatlarınıń jaratılıwı eki tárepleme kólem mashqalalarınıń sheshimi boldı. Demokratiya formaları dúnyadaǵı bir-biri menen baylanısta bolmaǵan jámiyetlerde organikalıq túrde payda boldı[11][12][13].

  1. ↑ Schwartzberg, Melissa „Democracy“,. The Encyclopedia of Political Thought, 2014 — 851–862 bet. DOI:10.1002/9781118474396.wbept0248. ISBN 978-1-4051-9129-6. 
  2. ↑ «Democracy | Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts». Encyclopædia Britannica (16-avgust 2023-jıl). Qaraldı: 17-avgust 2023-jıl.
  3. 1 2 Przeworski, Adam (2024). "Who Decides What Is Democratic?". Journal of Democracy 35 (3): 5–16. doi:10.1353/jod.2024.a930423. ISSN 1086-3214. https://muse.jhu.edu/pub/1/article/930423.
  4. ↑ Dahl, Robert A.; Shapiro, Ian; Cheibub, Jose Antonio. The Democracy Sourcebook. MIT Press, 2003 — 31 bet. ISBN 978-0-262-54147-3. 
  5. ↑ Møller, Jørgen; Skaaning, Svend-Erik (Jan 2013). "Regime Types and Democratic Sequencing". Journal of Democracy 24 (1): 142–155. doi:10.1353/jod.2013.0010. ISSN 1045-5736. https://www.journalofdemocracy.org/articles/regime-types-and-democratic-sequencing/.
  6. ↑ Oxford English Dictionary: "democracy".
  7. ↑ Watkins, Frederick (1970). "Democracy". Encyclopædia Britannica. 7 (Expo '70 hardcover ed.). William Benton. 215–23 b. ISBN 978-0-85229-135-1.
  8. ↑ «Pericles' Funeral Oration». the-athenaeum.org.
  9. ↑ Thorhallsson, Baldur; Steinsson, Sverrir (2017), „Small State Foreign Policy“, Oxford Research Encyclopedia of Politics, doi:10.1093/acrefore/9780190228637.013.484, ISBN 978-0-19-022863-7 {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  10. ↑ de Montesquieu, Charles «Book IX. Of Laws in the Relation They Bear to a Defensive Force». The Spirit of Laws. Constitution Society. 22-dekabr 2019-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-dekabr 2019-jıl.
  11. ↑ «Democratic Internationalism: An American Grand Strategy for a Post-exceptionalist Era | Council on Foreign Relations» (en). www.cfr.org. Qaraldı: 22-oktyabr 2024-jıl.
  12. ↑ Graymont, Barbara. The Iroquois in the American Revolution, [1st ed.], [Syracuse, N.Y.]: Syracuse University Press, 1972. ISBN 978-0-8156-0083-1. OCLC 194977. 
  13. ↑ Priestland, David (2021-10-23). "The Dawn of Everything by David Graeber and David Wengrow review – inequality is not the price of civilisation". The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/books/2021/oct/23/the-dawn-of-everything-by-david-graeber-and-david-wengrow-review-inequality-is-not-the-price-of-civilisation.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Demokratiya&oldid=176780» saytınan alınǵan