Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri

QARAQALPAQSTANLI JAWINGERLERDIŃ FRONTDAǴI ERLIKLERI

Fashistler Germaniyasi SSSR ge hujim qilǵan waqitta 4 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli jawingerler batis shegaralarimizda áskeriy xizmette edi. Olar uris baslaniwi mn sawashqa tusti. 336-Bombalaytuǵin aviapolktiń ushiwshisi U.Kojurov 1941-jili 23-iyunda jawingerlik tapsirmani orinlap, dushpan ayradromin bombalawǵa qatnasti. Oniń birneshe mashinasin qaytarip, samalyotti óz bazasina qondirdi.

Batareya komandiri leytenant A.Iskenderov fashistler menen dáslep Bug daryasiniń boyindaǵi bolǵan sawashta kórsetken qahramanliǵi ushin «Erligi ushin» medali menen siyliqlandi. Ol 1943-jili 2-martta Дорогобуж rayonı ushin bolǵan urista qahramanlarsha qaza tapti. MOSKVANI QORǵAW USHIN BOLǵAN URIS

Fashistler dáslepki 3 hápte ishinde el ishine 300-600 shaqirim kirip keldi. 1941-jildiń guzinde Qizil Azmiyaniń sheginiwi nátiyjesinde fashistler Armiyasi Leningradti (házirgi Sank-Peterburg) qorshap aldi hám Moskvaǵa qáwip tuwǵizdi.

Gitler óz kushleriniń jartisin Moskvani iyelewge topladi. Biraq jawingerler fashistlerdiń 60 tan artiq diviziyasin qiyratti ham sheǵindirdi.

Moskvani qorǵawda belsene qatnasqan Taxtakópirli minamyotshik Ábdimurat Allanazarov 1942-jili 8-mart kuni Sosnov awili ushin bolǵan sawashta qahramanlarsha qurban boldi. Moskva túbindegi urista Qaraqalpaqstanli jawinger Jeńisbay Jumaǵulov fashistlerdiń bir topari 25 metrdey jaqinlasip kelgen waqitta bálent hawaz benen «Qanǵa-qan. Watan ushin» dep dushpanǵa pulyomottan oq jawdirdi, sebebi oniń jawiger doslari awir jaradar bolip, pulyomottiń qasinda boyalip jatir edi. Ol Qizil askerler kelemen degenshe óz ornin mártlershe qorǵadi.Moskvani qorǵaw ushin belsene qatnasqan 8- gvardiyashi Panfilov diviziyasi (Qazaqstanda duzilgen) (usi diviziyağa arnalğan Panfilov shilar degen kinoda shiqti 2019-jili) ayriqsha qahramanliq kórsetti. Usi diviziyaniń 1074-atqishlar polkiniń jawingeri Nókisli Nazar Ótewliev Klin, Kalinin, Rjev qalalarin dushpannan azat etiw ushin bolǵan sawashta da belsene qatnasti, «Erligi ushin» medali menen siyliqlandi. Ol 1942-jili 28-avgust kuni sawashta qaza tapti. Qaraqalpaqstanli jigit serjant Rajap Begshanov (Tórtkól rayonınan) tiń dańqi putkil Batis frontqa jayildi. R.Begshanov diviziyaniń eń jaqsi snyapershisi bolip, ol 132 fashistti joq etti. Rajap Begshanov Qizil Juldiz ordeni SSSR qahramani ataǵin aldi.

1941-jılı sentyabrde Qaraqalpaq milliy brigadasi duzildi ham oniń quramina 4 300 ge jaqin Qaraqalpaqstanli jaslar boldi. Ol 97-qaraqalpaq atqishlar (strelkovoy) brigadasi dep ataldi. Brigada komandiri polkovnik F.A.Shutnikov, brigada komissari Epifanov (burinǵi Qaraqalpaqstan Walayatliq komsomol sekretari) Brigada frontqa askeriy tayarliq Buxara walayati Kattaqorǵanda boldi. Tayarliq tamam bolǵannan keyin jawingerlerdi barliǵin birge emes, Al birneshe frontlarǵa taratip jiberdi. 97-qaraqalpaq milliy brigadasiniń siyasiy bóliminde leytenant T.Bekimbetov (soń Nõkis Mámleketlik Pedagogikaliq Institut rektori), kapitan Q.Ayimbetov (soń ilim doktori ham professor) ham basqada xalqimizǵa belgili adamlarimiz bar edi. Bul brigada saldatlari hám ofitserleri urista qahramanlarsha uristi ham orden, medallar menen siyliqlandi.

STALINGRAD SAWASHI

Stalingradtaǵi tariyxiy sawashlarǵa 10 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli áskerler qatnasti. Olardiń biri márt jawinger Ábdinay Dáribayev «Stalingrad qalası ushin aqirǵi tamshi qanim qalǵansha urisaman. Meniń Qaraqalpaqstanim usimanda, mine, mina akoplarda» -dep ant berdi. Ol usi qaladaǵi nayzalasiw sawashinda alti fashisti tuyrep óltirdi. Biraq ol dushpan oǵinan mártlershe qaza tapti.

Ábdinay aǵaniń qani ushin kek aliwǵa oniń qanalas inileri Qidirbay, Genjebay, Xojamurad- ushewi izli-izinen urisqa atlandi. Genjebay Kursk sawashinda qahramanlarsha qurban boldi. Stalingrad sawashinda Qaraqlpaqstan xalqiniń baxadir perzentleri Tóre Berdanov, Aysultan Alpesov, Kamal Aynazarov, Asamatdin Toreev, Baltabay Tóreev, Asan Yusupov, Abdiganiy Qulimbetov, Qarlibay Mamutovlar qurban boldi. Stalingradti pútkil el bolip qorǵadi. Qaraqalpaqstan xalqi da buǵan ilayiqli ules qosti.

Stalingrad sawashinda qurban bolǵan minlaǵan ullardiń hurmetine hazirgi Bolgagrad (buringi Stalingrad) qalasıniń orayliq kóshesiniń biri «QARAQALPAQSTAN» kóshesi dep ataldi.

LENINGRADTI (SANKT-PETERBURG) AZAT ETIW USHIN BOLǴAN SAWASH.

Leningradti azat etiw ushin uris 300 kún ham tun dawam etedi. Qaraqalpaqstanli kapitan A.Orazimbetovtiń Leningrad hám Pskovtaǵi urislarda qahramanliq ati shıqti. Ol 1944-jılı mart ayinda óz komandiriniń tapsırması boyinsha jawınger L.Fomishev penen ekewi barlawǵa shiǵadi. Ol dushpanniń qarday jawǵan oǵi astinda jawingerlik tapsirmani orinlaydi hám basinan jaralanǵan joldasi leningradli serjant L.Fomishevti qawipli zondan alip shiǵadi. Sawashta kórsetken erligi ushin A.Orazimbetovqa «Qizil Juldiz» ordeni beriledi. Qalani azat etiwde erligi ushin kóplegen qaraqalpaq jawingerleri mamleketlik siylıqlarǵa miyassar boladi. Solardan Japaq Iskenderov «Dańq»ordenin aliwǵa miyassar boldi.

UKRAINA HÁM EVROPA ELLERI AZATLIǵI

Qaraqalpaqli jawingerler Ukrinani azat etiwde ayriqsha qahramaliq kórsetti. Máselen: serjant Maxash Balmaǵambetov(1914-Qaraózek. 1977-jil) óz bólimshesi menen Dnepr oń jaǵaliǵindaǵi Borodaevka awilinda qasinda jawingerlik pozitsiyani uslap turdi. Erligi ushin «Qizil Juldiz» yaǵniy qahraman atagi berildi.

19 jasar Orazbay Jumaniyazov 1943-jili 26-sentyabrde tunde óz doslari mn Dnepr daryasiniń oń jaǵina ótip, Ol saperler jaǵani minalardan tazalap bolaman deǵenshekem dushpandi irkip turadi.Ol dushpanniń 25 saldat ofitserin qiyratti. O.Jumaniyazov Rovi awilindaǵi sawashta jaradar bolip, emlewxanada qaza boladi.soń oǵan qahraman ataǵi beriledi.

Juman Qaraqulov 327-Sevastopel atqishlar polkinida áskeriy waziypasin orinladi, oqti qarday boratip turǵan dushpan pulyomotiniń ustine óz denesin taslap pulyomotshini toqtatti ham ózide sol jerde qurban boldi. Ol bul isi menen Aleksandr Matrosovtiń erligin qaytaladi. 1945 de ogan qahraman ataǵi berildi.

Usılay qaraqalpaqstanli jawingerlerde evropani azat etiwge óz uleslerin qosqan.

SOVETLER AWQAMI QAHRAMANI.

20 dan aslam jawingerlerimiz SSSR qahramani ataǵina eristi. Olar O.Abdullaev M.Balmaǵambetov B.Babaev I.S.Banifatov D.V.Bernatskiy M.A.Bulatov O.Jumaniyazov J.Qaldiqaraev J.Qaraqulov I.D.Lebedov I.F.Maxorim I.Nawrizbaev P.Q.Nurpeysov A.A.Pishulin N.A.Saraev A.M.Simonov B.E.Tixomolov A.D.Trashkov A.S.Umerkin F.F.Shepurin