Grammatika
Til biliminde grammatika — bul tábiyiy tildiń sóylewshileri yamasa jazıwshıları tárepinen kórsetilgendey, tildiń strukturasın anıqlaytuǵın qaǵıydalar jıynaǵı. Grammatikalıq qaǵıydalar gáplerdiń, sóz dizbekleriniń hám sózlerdiń qollanılıwına baylanıslı bolıwı múmkin. Bul termin sonday-aq usınday qaǵıydalardı úyreniwge de qatnaslı bolıwı múmkin, bul pán fonologiya, morfologiya hám sintaksisti, sonıń menen birge fonetika, semantika hám pragmatikanı óz ishine aladı. Ulıwma alǵanda, grammatikanı úyreniwdiń eki túrli usılı bar: dástúrli grammatika hám teoriyalıq grammatika.
Belgili bir til túrindegi erkin sóylew qábileti sóylewshiniń bul qaǵıydalardı ishki dúnyasına sińdiriwin talap etedi, olardıń kópshiligi yamasa kóbisi basqa sóylewshilerdi baqlaw arqalı úyrenilip alınadı, maqsetli úyreniw yamasa kórsetpe alıw arqalı emes. Bul ishki sińdiriwdiń kóp bólegi erte balalıq dáwirinde ámelge asadı; keyinirek jasta til úyreniw ádette kóbirek tikkeley kórsetpelerdi talap etedi[1]. Grammatika termini sonday-aq jeke adamlardıń emes, al sóylewshiler hám jazıwshılar toparlarınıń lingvistikalıq minez-qulqın súwretlew ushın da qollanıladı. Kólem ayırmashılıqları bul mánide áhmiyetli: mısalı, inglis tili grammatikası usı tilde sóyleytuǵın hárbir adam qollanatuǵın qaǵıydalardı súwretlewi múmkin[2]. Kishkene kólemlerde bul termin sóylewshilerdiń kishi toparları tárepinen bólisilgen qaǵıydalarǵa qatnaslı bolıwı múmkin.
Usınday qaǵıydalardıń sıpatlaması, izertlewi yamasa analizi de grammatika, yamasa grammatika kitabı dep atalıwı múmkin. Tildiń grammatikasın súwretleytuǵın anıqlama miyneti — anıqlama grammatikası yamasa ápiwayı túrde grammatika dep ataladı. Belgili bir sóylew túriniń grammatikalıq qurılısların tolıq hám detallı súwretleytuǵın tolıq ashılǵan grammatika sıpatlama grammatika dep ataladı. Lingvistikalıq súwretlewdiń bul túri lingvistikalıq normalaw menen salıstırıladı, bul ayırım qurılıslardı marginizaciyalaw, al basqaların kodifikaciyalaw jobası bolıp, ol ya tolıq túrde, ya standart til sheńberinde ámelge asırıladı. Grammatika sózi lingvistikadan tıs kontekstlerde qollanılǵanda kóbinese hár qıylı mánilerge iye boladı. Ol keńirek mánide jazba tildiń orfografiyalıq qaǵıydaların, mısalı, imla hám punktuaciyanı da óz ishine alıwı múmkin, bul qaǵıydalar ádette lingvistler tárepinen grammatikanıń bir bólegi dep esaplanbaydı; yaǵnıy, tildi jazıw ushın qollanılatuǵın qaǵıydalar. Ol jáne de tarıraq mánide tek normativlik qaǵıydalar toplamına qatnaslı bolıwı múmkin, bunda tildiń grammatikasınıń ózgermeytuǵın yamasa talqılawlarsız anıq qabıl etiletuǵın (yamasa etilmeytuǵın) aspektleri kirgizilmeydi.
Etimologiya
«Grammatika» sózi grek tilindegi γραμματικὴ τέχνη (grammatikḕ téchnē) sózinen kelip shıqqan, onıń mánisi «háripler óneri», γράμμα (grámma) sózinen, yaǵnıy «hárip», al ol óz gezeginde γράφειν (gráphein) sózinen, yaǵnıy «sızıw, jazıw» degendi ańlatadı[3]. Usı grek tilindegi túbir «grafika», «grafema» hám «fotografiya» sózlerinde de ushırasadı.
Alǵı sóz
Til — oǵada quramalı qubılıs bolǵanlıqtan til haqqında tereń bilimge iye bolıw ushın onıń birliklerin túrli aspektte úyreniwge tuwra keledi. Tildiń mánili birlikleriniń biri bolǵan sózler tek leksikologiyanıń izertlew obyekti emes, sonıń menen birge grammatikanıń da izertlew obyekti bolıp tabıladı. Grammatikada sózlerdiń mánilik tárepine emes, al olardıń qurılısına, túrli grammatikalıq usıllardıń tásiri menen ózgerislerge ushırawına kóbirek itibar beriledi. Sózler leksikologiyada bir túrli aspektte, grammatikada ekinshi túrli aspektte izertlenedi.
Leksikalıq birlik retinde sózler zat, háreket, qubılıslardı jeke tursında atap kórsetedi. Sózlerdi shashılıp jatırǵan shiyki zat yaki qurılıs materialı dep qaraytuǵın bolsaq, olardan tayar buyım yamasa imárat soǵıw ushın sózler grammatikanıń qaramaǵına ótip, belgili bir nızamlılıqlar tiykarında «elekten» ótkerilip, uyımlastırılıwı kerek. Demek, tildegi sózler oy-pikirdi bildiriw ushın olar óz ara úylesip, qarım-qatnasqa túsiwi, gáp qurawı shárt. Gáp — oy-pikirdi bildiriwshi shólkemlesken iri tillik birlik.
Sóz grammatikanıń qaramaǵında túrli ózgerislerge ushırawı arqalı gáptiń qurılısında iykemlesip, beyimlesip turadı. Solay etip tildegi sózlerdiń ózgeriwi, olardıń qurılısı, túrli ózgerislerge ushıraw qádeleri, uluwmalıq belgilerine qaray sózlerdi sóz shaqaplarına klassifikaciyalaw, sóz dizbegi menen gápler hám olardıń túrleri haqqındaǵı quramalı máselelerdi grammatika ilimi izertleydi. Qısqası, grammatika — hár bir tildiń grammatikalıq qurılısı haqqındaǵı ilim.
Grammatika óz ara tıǵız baylanıslı bolǵan úsh tarawdan turadı: morfologiya, sóz jasalıw hám sintaksis. Morfologiya sózlerdiń morfologiyalıq qurılısın, morfemalardıń túrlerin, grammatikalıq máni ańlatıw usılların, sózlerdiń leksika-grammatikalıq toparların (sóz shaqapların) izertleytuǵın grammatikanıń ayrıqsha bir tarawı bolıp tabıladı. Sóz jasalıw tarawında túrli usıllar menen sózlerdiń jasalıwı izertlenedi. Sintaksis — sózlerdiń dizbeklesiw usılların, gáp hám gáp aǵzaların, olardıń túrlerin izertleytuǵın ilim. Qısqası, sóz jasalıw hám morfologiyanı sózlerdiń grammatikası, al sintaksisti sózlerden úlkenirek bolǵan til birlikleriniń grammatikası dewge boladı[4].
Tariyxı
Sanskrit tiliniń birinshi sistemalı grammatikası Temir dáwirindegi Hindstanda payda boldı, onı dóretkenler Yaska (b.e.sh. VI ásir), Panini (b.e.sh. VI-V-ásirler[5]) hám onıń sholıwshıları Pingala (shama menen b.e.sh. 200-jıl), Katyayana hám Patandjali (b.e.sh. II ásir). Eń erte tamil grammatikası Tolkappiyam kóbinese b.e. V ásirine shekemgi dáwirge tiyisli dep esaplanadı. Vavilonlılar da tildi súwretlewde dáslepki háreketlerdi jasaǵan[6].
Grammatika b.e.sh. III ásirden baslap Ellinizm dáwirinde Rianus hám Samofrakiyalı Aristarx sıyaqlı avtorlar menen pán sıpatında payda boldı. Eń eski belgili grammatika qollanbası — «Grammatika óneri» (Τέχνη Γραμματική), anıq hám tásirli sóylew hám jazıw boyınsha qısqasha kórsetpe, onı áyyemgi grek ilimpazı Dionisiy Frakiyskiy (shama menen b.e.sh. 170-90 jıllar) jazǵan. Ol Greciyanıń Rodos atawında mektep qurǵan Samofrakiyalı Aristarxtıń shákirti edi. Dionisiy Frakiyskiydiń grammatika kitabı b.e. XII ásirine shekem grek mektep oqıwshıları ushın tiykarǵı grammatika sabaqlıǵı bolıp qaldı. Rimliler óz grammatikalıq jazbaların usı kitapqa tiykarladı hám onıń tiykarǵı formatı házirgi kúnde de kóplegen tillerdegi grammatika qollanbalarınıń tiykarı bolıp qalmaqta[7]. Latın grammatikası b.e.sh. I ásirden baslap grek úlgilerine erip rawajlandı, bul Orbiliy Pupill, Remmiy Palemon, Mark Valeriy Prob, Verriy Flakk hám Emiliy Asper sıyaqlı avtorlardıń miynetleri arqasında boldı.
Irland tili grammatikası VII ásirde Auraicept na n-Éces penen baslandı. Arab grammatikası VII ásirde payda boldı. Evrey grammatikası haqqındaǵı dáslepki traktatlar Joqarı Orta ásirlerde payda boldı[8].
Abstrakciya
Grammatikada abstrakciya leksikologiyadaǵı abstrakciyadan basqasharaq boladı. Grammatikalıq abstrakciya tiykarında aǵash, taw, tas, jer, suw, saat hám t.b. sózler birdey grammatikalıq formalar menen ózgeredi. Mısalı; grammatikalıq forma bolǵan -lar/-ler kóplik jalǵawı joqarıda kórsetilgen sózlerge jalǵanıw menen birge qaraqalpaq tilindegi tolıp atırǵan basqa da atlıqlarǵa jalǵana beredi; al, bar, júr, oqı, kel, bil, il, bol sıyaqlı buyrıq meyillerge -dı/-di ótken máhál formaları jalǵanıwı menen birge, olar basqa da tolıp atırǵan buyrıq meyillerge teńdey dárejede jalǵana beredi. Sonday-aq, feyildiń -q/-k kóplik formaları aldı, bardı, turdı, oqıdı, keldi, bildi, ildi, boldı hám t.b. sózlerge jalǵanıw menen birge tolıp atırǵan basqa da predikativ (túp) feyilleriniń ótken máháline jalǵanadı:
| aǵash | al | aldı |
| taw | bar | bardı |
| tas | tur | turdı |
| jer lar//-ler | oqıdı//-di kel | oqıdı q//k |
| suw | bil | keldi |
| saat | il | bildi |
| bol | ildi | |
| boldı |
Grammatikalıq mániler leksikalıq máni sıyaqlı tikkeley kórinip turmastan, jónekey, leksikalıq mániler menen birlikte tutas gáptegi sózlerdiń qarımqatnasında kórinedi. Grammatikalıq máni, ásirese qarama-qarsı qoyılıw arqalı anıqlanadı. Grammatikalıq formalardıń qarama-qarsı qoyılıwınan payda bolatuǵın sistemanı grammatikalıq kategoriyalar dep ataydı. Basqasha aytqanda, anaw ya mınaw grammatikalıq belgiler arqalı anıqlanatuǵın grammatikalıq mánilerdiń qarama-qarsı qoyılǵan sistemalarınıń jıynaǵınan grammatikalıq kategoriyalardı túsinemiz. Grammatikalıq kategoriyalar grammemalardıń sanı boyınsha da, grammatikalıq mánilerdi ańlatıw usılı boyınsha da, grammatikalıq mánilerdiń haqıyqatlıqqa qatnası boyınsha da olar oǵada hár qıylı.
Grammatikalıq kategoriyalar eki aǵzalı, úsh aǵzalı hám onnan da kóp aǵzalı bolıwı múmkin. Al bir aǵzalı kategoriya bolmaydı. Keminde eki birgelki grammatikalıq formalar bar jerde ǵana grammatikalıq kategoriya boladı. Mısalı, qaraqalpaq tilinde san kategoriyası (kóplik, birlik) eki aǵzalı, tartım hám betlik kategoriyaları (birinshi, ekinshi, úshinshi betler) úsh aǵzalı,seplik kategoriyası (ataw, iyelik, barıs t.b) kóp aǵzalı kategoriyalar bolıp sanaladı. Sonday-aq grammatikalıq kategoriyalar sózlerde, sóz dizbeklerinde, gáplerde kórinetuǵın bolǵanlıqtan olar sózde bolatuǵın grammatikalıq kategoriyalar bolıp, ózara qarama-qarsı qoyıladı. Sózdegi grammatikalıq kategoriyalarǵa morfologiyalıq kategoriyalar, al sóz dizbegi hám gápte bolatuǵın grammatikalıq kategoriyalarǵa sintaksislik kategoriyalar jatadı. Grammatikatinıń tiykarǵı maqseti grammatikalıq máni ayırmashılıqların ashıw, grammatikalıq máni memen grammatikalıq kategoriyalardı anıqlaw, olardıń ózara qarım-qatnasın belgilew bolıp tabıladı. Al barlıq grammatikalıq qaǵıydalar usılardı tastıyıqlaw ushın xızmet etedi[9].
Derekler
- ↑ O'Grady, William; Dobrovolsky, Michael; Katamba, Francis. Contemporary Linguistics: An Introduction. Harlow, Essex: Longman, 1996 — 4–7, 464–539 bet. ISBN 978-0-582-24691-1.
- ↑ Holmes, Janet. An Introduction to Sociolinguistics, 2nd, Harlow, Essex: Longman, 2001 — 73–94 bet. ISBN 978-0-582-32861-7.
- ↑ Harper, Douglas «Grammar». Online Etymological Dictionary. 9-mart 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-aprel 2010-jıl.
- ↑ Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013. 130-bet
- ↑ Ashtadhyayi, Work by Panini. Encyclopædia Britannica, 2013. „Ashtadhyayi, Sanskrit Aṣṭādhyāyī ("Eight Chapters"), Sanskrit treatise on grammar written in the 6th to 5th century BCE by the Indian grammarian Panini.“
- ↑ McGregor, William B.. Linguistics: An Introduction, 2nd, Bloomsbury Academic, 2015 — 15–16 bet. ISBN 978-0-567-58352-9.
- ↑ Casson, Lionel. Libraries in the Ancient World. New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2001 — 45 bet. ISBN 978-0-300-09721-4.
- ↑ G. Khan, J. B. Noah, The Early Karaite Tradition of Hebrew Grammatical Thought (2000)
- ↑ Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.