Háwjar
Háwjar (Ҳәўжар) — dástúr qosıqlarınıń ishinde belgili orın tutatuǵın qızdıń uzatılıwına baylanıslı aytılatuǵın qosıq túri.
Tariyxı hám mánisi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Háwjardı qız úyinen uzatılıp ketip baratırıp nalısh penen aytqan. Onıń qasındaǵı qız-kelinshekler qosıqtıń qaytarmasına xor menen maqullaǵan. Sońǵı 70-80 jıl ishinde háwjar aytıw basqa túr bolıp, toylarda belgili bir ataqlı atqarıwshı tárepinen atqarılatuǵın bolǵan. Háwjar qosıqları kópshilik túrkiy xalıqlardıń folklorında orın alǵan.
Háwjar yaki «yar-yar» toyda kollektiv bolıp jır jırlaǵanda, toy baslaǵanda jırlaǵan. «Háwjar» menen «yar-yar» ekewi bir sóz bolıp esaplanadı. Túrkiy tillerdiń «J» háribi menen sóylewshileri «Háwjar» degen, «Y» háribi menen sóylewshileri «yar-yar» degen. Háwjar aytıwdı burın «Óleń» dep te ataǵan.
Toylarda atqarılıwı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qaraqalpaq xalıq legendalarında «Toy baslap, óleń ayttı» degen sóz ushırasadı. Shınında da, toydı baslawshı termelep, yaki óleń qosıq qurılısında baslaydı. Qaraqalpaq tilinde «óleń» sózi sońǵı zamanları aktiv qollanılmaydı, bul kóbinese qazaq hám ózbek tilinde saqlanǵan.
Toydı qosıq aytıp baslaǵanda onıń qasında birneshe qız-jigitler «háwjar», «yar-yar» dep naqıratın qaytaradı. Ol kollektiv túrde aytılǵan xorǵa uqsaydı. Toy baslawdı kásip qılıp júrgen ayırım sóz sheberleri de bolǵan. Toydı baslawshı óziniń úyrenip alǵan toy baslaw qosıǵın aytıp, oǵan óziniń shayırshılıǵın qosıp toydıń jaǵdayın kópke túsindirip, toy beriwshini kótermelep maqtaydı.
Háwjar aytıwdıń xalıq dástanlarında da izi kórinedi. Máselen, «Alpamıs» dástanındaǵı Gúlshin shorı menen Qultaydıń háwjar aytısıwı xalıq salt jırlarınıń sáwleleniwi bolıp tabıladı. Toy baslap, háwjar aytıp, jır jırlap, kópshilikke oyın-sawıq kórsetken sóz sheberi óziniń poetikalıq sheberligine qarap, aytqan qosıǵın hár muxamǵa dóndirip, jıyılǵan xalıqtı ózine qaratadı. Xalıq dástúri boyınsha «baqsı bayraq» sıyaqlı sıylıqlar qatarında toy baslawshı da toy beriwshiden arnawlı sıylıqlar alǵan.
Háwjardan mısallar
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw] «Óz ákemniń esigi, jupar esik háwjar,
Kirsem, shıqsam shashamdı sıypar esik, háwjar,
Qayın atamnıń esigi sheńgel esik háwjar,
Kirsem-shıqsam shashamdı jular esik, háwjar.
Qoy súyedi balasın qozım-ay dep, háwjar,
Hesh nárseni kórmegen bozım-ay dep, háwjar,
Uzatqan qız jılar óksip-óksip, háwjar,
Qáne meniń qızdaǵı nazım-ay dep, háwjar.
Torǵay súyer balasın, tolǵanım dep, háwjar,
Tobılǵınıń basında qonǵanım dep, háwjar,
Uzatqanda qız jılar óksip-óksip, háwjar,
Sonda meniń qurayday, solǵanım dep, háwjar.»