Kúlkili sózler
 | Bul maqalaǵa basqa heshbir maqaladan silteme berilmegen. (Iyun 2023) |
Kúlkili sózler - xalıq awzınan jıynaw hám baspa sózde járiyalaw qaraqalpaq folklorınıń basqa janrlarına qaraǵanda sońıraq qolǵa alındı.
1959-jılı Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx til hám ádebiyat institutınıń qaraqalpaq folklorı sektorınıń xızmetkerleri folklorımızdıń basqa janrları menen qosa usı janırdı dı jıynawǵa kiristi.
Usınıń nátiyjesinde 60-jıllardıń basında kúlkili sózler boyınsha biraz materiallar jıynaldı. 1962-jılı birinshi iret Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarovlar tárepinen "Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri hám anekdotlar" degen kitap basıldı. Usı kitapta Xoja Nasreddin, Ómirbek atına baylanıslı kóplegen anekdotlar berilgen. Anekdottı óz aldına janr retinde qaraw N.A.Baskakovtan baslansa (1951), ol haqqında qısqa pikir júritiw Q.Mambetnazarovtıń erteklerge baylanıslı izertlewinde kórinedi. 1992-jılı Yu.Paxratdinovtıń "Ómirbek laqqı hám yumor-satira máselesine" kitabında Ómirbektiń kóp ǵana tallaw islegeni hám olardıń ideyalıq hám kórkemlik ózgesheliklerine durıs baha berilgen. Kúlki sózler bular belgili bir qısqa syujetke qurılǵan, aytılǵanda kúlki tuwdıratuǵın, úlken kólemli bolǵan awızeki prozalıq dóretpeler. Kúlkili sózlerdiń mazmunı oǵada bay. Olar kún kóristiń, adam turmısınıń hámme jaqları boyınsha da aytıla beriwi múmkin. Unamlı qubılıslar, waqıyalar haqqında da kúlkili sózler dóretilgen. Hárbir xalıqta kúlkili sózler belgili bir adamlardıń atına baylanıslı aytılıp, sonı qaharman qılıp aytıw dástúr bolıp ketken. Al qaraqalpaqlardıń kúlkili sózleri Xoja Nasraddin, Aldar kóse atlarına baylanıslı aytılsa da bizin xalqımızdın kúlkili sóziniń tiykarǵı qaharmanı - Ómirbek laqqı bolıp esaplanadı. Laqqı dep kúlkili sóz aytatuǵın adamlardı óz sózi menen kúldiretuǵın basqıshıl, sóz basqısınıń ustasın, sheberin aytadı. Ómirbek laqqı haqıyqatında da XIX ásirdiń ekinshi yarımında Shımbay dógereginde jasaǵan adam. Ataqlı biy Erejep tentektiń zamanlası óz dáwirinde-aq ushırma sóz aytıw boyınsha atı-hawazı pútkil elimizge jayılǵan kórkem sóz jarıstırıwda aldına adam salmaǵan kisi bolǵan. Mısal: "Tabaǵımdı taba almay júrmen" kúlkili sózin alayıq. Onda Ómirbektiń bala waqtında qońsıǵa bir tabaq duwrama alıp shıqqanı, shıqqan jerde tógip alǵanı gáp bolıp, mınaday juwmaqlap kúlki sóz beriledi: - Bunı esiteken kempiri -Tóktińbe qırshın? - dep baqırıptı. - Sonda Ómirbek: - Yaǵaw apa tabaǵımdı taba almay júrmen - depti. Joqarıdaǵı kúlkili sózlerdiń Ómirbektiń oylap tapqıshlıǵı, danalıǵı eń qıyın jaǵdayda da onnan jol tawıp shıǵatuǵınlıǵı kórkem sózge asa uqıplılıǵı adamlardı hátte esheyin háreketleri menen de kúldire alatuǵınlıǵı kórinip turadı. Ómirbektiń kúlkili sózleri adamlarǵa kúlkili lázzet baǵıshlaydı.