Kaliyli tóginler

Kaliyli tóginler — quramında ósimlikler ańsat ózlestiretuǵın formada kaliy elementi bolǵan mineral tóginler; suwda eriwsheń xlorid, sulfat hám karbonat kislotalarınıń duzları. Quramında kaliyli duzlar bolǵan taw jinislari kaliyli tóginler alınatuǵın tuwındılar.

K.t. konsentrlanǵan K.t., aralas K.t. hám ıǵal kaliy duzlarına bólinedi. Konsentrlanǵan K.t.ge kaliy xlorid (55,259,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiredi. Aralas K.t. ıǵal kaliy duzlarına konsentrlanǵan K.t. qosıp tayarlanadi: 30—40% li kaliy duzları kaliy xloridtıń silvinit yaki kainit penen mexanik aralaspasınan ıbarat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yaki kalimagneziya; aǵash, tarf hám kúli. Iǵal kaliy duzları — maydalanǵan tabiyiy minerallar (silvinit hám kainit).

K.t. sıpatında quramında kaliyli duzlar bar alyuminiy hám sement kárxanası shıǵındıları (potash) hám qollanıladı. Sement shańı hám patas ortalıqtı jemiriwi. Kúl, ásirese, ashshı topıraqdar ushın joqarı dárejedegi K.t. esaplanadı, ol topıraqtıń zıyanlı kislotaliliǵin da neytrallaydı. Shıǵındı ósimlikler ushın kaliy deregi, sebebi oda 0,6% átirapinda K2O boladı.

Barlıq awıl xojalıǵı eginleri ásirese, qumlı hám qumlıqlı topıraqlardaǵı eginler K.t.ge kúshli mútáj sezedi. K.t., ádette, fosforli yaki azot hám fosforli tóginler menen birge qollanıladı. Ğoza kartoshka, palız ónimi qant lávlevi, tamırlı miyweliler, mákke, gúzgi paxta eginleri hám barlıq kaliyge talapshań. 1 ge maydandaǵı ǵoza hár tonna jemisi ushın jerden 30–70 kg azot, 10–20 kg fosfor menen birge 30– 80 kg kaliydi ózlestiriwi anıqlanǵan. K.t. miywe, rezavor-miywe, júzim, tamırlı miyweliler hám b. quramında muǵdarın, kartoshkada kraxmaldı, tolıq eginlerde tolıq muǵdarın asırıp sıpatın jaqsılaydı, jem eginleri quramındaǵı proteindi kóbeytedi gúzgi paxta eginleri, tereklerdiń suwıqqa hám qurǵaqshılıqqa shıdamlılıǵın asıradı. Qurǵaq shól zonasinda hám topıraq jerlerde K.t. tek suwǵarıw waqtında beriledi. Shor topıraqlarda K.t. isletilmeydi, olar topıraq shorın kúsheytiredi. Jerge salınatuǵın K.t. norması topıraqtıń háreketsheń kaliy menen qanshellik támiynlengenine baylanisli. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7—0,8:0,53 qatnasta alınadı. K.t. jıllıq muǵdardıń 50% in tiykarǵi tógin sıpatında gúzgi shúdigarda, 50% in ese vegetatsiya dáwirinde beriw usınıs etiledi.

Ádebiyat

• Ergashev Sh., Ergashev M., Kaliyli tóginler hám paxta ónimdarliǵi, T., 1983.
• ÓzME. Birinshi jild. Tashkent, 2000-jıl