Konflikt

Konflikt (lat. contlictue — qarsılıq, báseki) — 1) qarsı tárepler, pikirler, kúshler dúgisiwi; 2) ádebiyat, ónerde — ádebiy dóretpe mazmunında bolǵan qarsılıq, personaldıń óz-ara dúgisiwi báseki. Konflikt epik dóretpelerge qaraslı qollanıladı, detektiv romanlarda bolsa ol kolliziya, keshirme, pikir aǵımında óz kórinisin tabadı. Konflikttıń 3 túrli kórinisi bar: shıǵarma qahramanlardıń bir-birleri menen dúgisiwi, gúresi; shárt-shárayat, ortalıq penen dúgisiwi; óz-ózi menen ishki gúres. Drama konfliktti háreketti rawajlandırıwshı qásiyetke iye. Konfliktte jazıwshınıń dúnya qarası, waqıyalıqtı, ómirdi, dúnyani hám insandı qanday oylawı hám kóz aldında sáwleleniwi boladı. Dramaturgiyada "sırtqı" konfliktke keń orın beriledi, bunda qahramanlar óz-ara bir-biri menen básekide, gúreste boladı, "ishki" konfliktte bolsa qahramannıń óz minnetlemesin seze alıwı menen ázzi ruwxıy tárepi, emocional azaplar, jaǵdayı ortasındaǵı qarama-qarsılıq formasında kórinedi. Mazmunı, jónelisi tiykarında konflikttıń ádep-ikramlılıq, social, siyasiy, filosofiyalıq hám basqa túrleri bar . Waqıyalar dawamında social konflikt siyasiy konfliktke, siyasiy konflikt filosofiyalıq konfliktke aylanıwı múmkin. Úlken ótkir pikirler ushın keskin gúreske tiykarlanǵan dúgisiwde jaman rux ústin bolıp, jaman konfliktti payda etedi yakı kúlkili, ótkir jaman jónelistegi waqıya jaǵday waqıyalar kúlkili ruxtı payda qıladı. Konflikttiń mazmunı zaman, mákán menen baylanıslı. Sonday konfliktler boladı dáwir ótiwi menen olar qalıp qoyadı. Dúnyada jaratılǵan dóretpeler konflikt tiykarında táǵdir sebepli turǵan bolsa, orta ásirlerdegi ásirlerde ilahiy kúsh penen insandaǵı shaytanlıq konflikttiń tiykarın quraydı. Romantizm dáwirinde waqıyalıq, ortalıq, shárt-shárayat penen ideal ortasında, jaqsılıq penen jamanlıq, ruwxıy erkinlik penen ómir táshwishleri ortasıdaǵı qarama-qarsılıq húkim súrgen, realizm bolǵan dáwirde insan mazmunı, onıń qálewi, imkaniyati menen social-tarixiy shárt-shárayati tiykarında, konflikt júzege kelgen. Sonday óshpes temalar bar (misali, sahıylıq hám ólimtiklik, wapadarlıq hám biyopalıq, tirilik hám oʻlim), bularda konflikt hárbir dáwirdiń mánáwiy, ruwxıy, talap hám mútájliklerden kelip analiz qıladı. Qullar dáwirinde — socialistik realizm metodi húkimranlıq qilǵan dáwirde konflikt mánisine social-klass antaganizm qoyılǵan hám bul urıstıń jemiriliw jolı menen sheshiliwi talap etilgen, individual ádep penen jámáát ańı ortasındaǵı, shaxsıy múlikshilik ruwxıylıǵı menen jámáát, xalıq mápi ortasındaǵı gúres tárizinde qoyılǵan. Qul sistemasın eliklewge ruqsat berilmegen hám sol sebepli ádebiyatta, ásirese dramaturgiyada Konfliktsizlik "teoriya"si kelip shıqqan. Ómirdegi, keskin shetlep ótiw, waqıyalıqtı, ómirdi boyap kórsetiw, insandi sondaǵı bir quwırshaq, qarsılıq tárizinde kórsetiw bul dáwir ádebiyattiń bas belgisi bolǵan. Milliy ǵárezsizlik sebepli ózbek ádebiyati hám ónerdiń jaqsi usılı realistik metod bolıp qaldı, ómir hám insandi adalatli sawlelendiriw, waqıyalıqtaǵı qarsılıqlar kólemi hám mazmunin tereń ashıw, insan hám jámiyettiń kamal tabıwǵa qıyınshılıqlardı, quramalı processlerdı aqıllana súwretlew normaǵa aylandı.. Bıraq jazıwshı artist waqıyalıqtaǵı qarsılıqlardı qanday bolsa, sondaylıǵınsha ádebiy dóretpege kóshirmeydi, kerisinshe, olardı tańlap aladı, ulıwmalastıradı, jánede keskinlestiredi, olar mánisi, mazmunın ashadı, túsindiredi.