Leksikologiya
Leksikologiya — belgili bir tildiń leksikasın analizleytuǵın lingvistika tarawı. Sóz — tildiń óz aldına tura alatuǵın eń kishi mánili birligi bolıp, ol morfemalar dep atalatuǵın kishi komponentlerden hám onnan da kishirek elementler — fonemalar yamasa ayırıp turıwshı seslerden quraladı. Leksikologiya sózdiń hárbir ózgesheligin — sonıń ishinde jasalıwın, imlasın, kelip shıǵıwın, qollanılıwın hám mánisin izertleydi[1].
Leksikologiya sózler arasındaǵı qatnaslardı da qarap shıǵadı. Lingvistikada, tildiń leksikası leksemalardan quraladı, olar sózdiń baylanıslı formalar toplamına sáykes keletuǵın abstrakt máni birlikleri bolıp tabıladı. Leksikologiya sózlerdiń qalay bóliniwin hám olar erisetuǵın ulıwma úlgilerdi anıqlaydı[2].
Leksikologiya sózlikler dúziw ámeliyatı leksikografiya menen baylanıslı[3].
Etimologiya
Leksikologiya termini grek tilindegi λεξικόν lexicon sózinen kelip shıqqan (λεξικός lexikos sóziniń neytri,[4] mánisi «sózlerge tiyisli yamasa sózler ushın», λέξις lexis sózinen, mánisi «sóylew» yamasa «sóz»[5]) hám -λογία -logia qosımtasınan, mánisi «úyreniw» (bul qosımta λόγος logos sózinen kelip shıqqan, onıń mánileri arasında «úyreniw, pikir júritiw, túsindiriw, tema» degen mánisti bildiredi).[6]
Etimologiya ilim sıpatında leksikologiyanıń tiykarǵı baǵdarlarınıń biri bolıp esaplanadı. Leksikologiya sózlerdiń mánisin hám olardıń semantikalıq baylanısların úyrengenlikten, ol kóbinese sózlerdiń tariyxın hám rawajlanıwın izertleydi. Etimologlar salıstırmalı usıldı qollanıp, baylanıslı tillerdi analizleydi. Bul usıl — lingvistlerge házirgi waqıttaǵı tillerdiń materialların salıstırıw arqalı olardıń ata-babalarınıń fonologiyalıq, morfologiyalıq, sintaksislik hám basqa da komponentlerin qayta tiklewge múmkinshilik beretuǵın texnikalar jıynaǵı[7]. Bul degen sóz, Hind-Evropa til shańaraǵınıń hár qıylı tarmaqlarınan kelip shıqqan kóp sóz tiykarların proto-Hind-Evropa tilindegi jeke sózlerge shekem izlep tabıwǵa boladı degendi ańlatadı[8]. Mısalı, inglis tiliniń sózlik quramında óz sózlerine qaraǵanda ózlestirilgen sózler kóbirek. Mısallar: francuz tilinen parkour, yapon tilinen karaoke, portugal tilinen coconut, hindi tilinen mango hám t.b. Muzıka terminologiyasınıń kópshiligi, máselen piano, solo hám opera sıyaqlı sózler, italyan tilinen ózlestirilgen. Bul sózlerdi jáne de ózlestirilgen lingvistikalıq elementke qaray klassifikaciyalawǵa boladı: fonemalar, morfemalar hám semantika.
Alǵı sóz
Fonetika hám fonologiyanı úyrenip bolǵannan keyin leksikologiyanı úyreniwge ótiw menen biz pútkilley basqa bir dúnyaǵa kirgendey bolamız. Eger biz fonetikada dara turıp máni ańlata almaytuǵın bir tárepten (formadan) turatuǵın tillik birlikke — fonemaǵa iye bolǵan bolsaq, endi leksikologiyada eki tárepten (forma hám mániden) turatuǵın tillik birlikke — sózge iye bolamız.
Eger hár bir tilde az sandaǵı, bir neshe onlaǵan ǵana fonema bolsa, al leksikalıq birliktiń (sózdiń) sanı bir neshshe onlaǵan mıńdı, hátte sózlik quram úziliksiz ósip baratuǵın bolǵanlıqtan onıń muǵdarın anıq sanap shıǵıwǵa da bolmaydı. Fonetikanıń az sanlı birlikleri (fonema) tekstte túrli kombinaciyalarda kóp mártebe, hátteki sheksiz kóp ret tákirarlanıp jumsala beredi. Al leksikalıq birliklerdiń ayırımları jiyirek, ayırımları oǵada siyrek jumsaladı. Sonday-aq, tildiń seslik dúzilisi menen fonologiyalıq sistemasınan ayırması leksika jámiyetlik turmıstı tikkeley hám keń sáwlelendirip baradı, adamzat jámiyetindegi materiallıq hám ruwxıy ózgerislerge, óndiristegi, mádeniy turmıstaǵı, barlıq jámiyetlik qatnaslardaǵı jańalıqlarǵa sáykes óz waqtında juwap berip, olardıń bárin tilde sáwlelendirip baradı.
Leksikologiya — til haqqındaǵı ilimniń tildiń sózlik quramın (leksikasın) izertleytuǵın ayırıqsha bir tarawı. Tildiń leksikasınıń ózi sózlerden hám sóylewde sózler sıyaqlı xızmet atqaratuǵın turaqlı sóz dizbeklerinen turadı. Leksikologiyada tildiń sózlik quramına, leksikalıq birlik retindegi sózlerdiń tábiyatına baylanıslı bolǵan uluwma lingvistikalıq máseleler de, hár bir jeke tildiń leksikasına baylanıslı bolǵan ayrıqshalıqlar da izertlenedi. Sonlıqtan leksikologiya eń aldı menen uluwma leksikologiya hám jeke leksikologiya bolıp bólinedi.
Bólimleri
Ulıwma leksikologiyada tildiń leksika-semantikalıq sisteması, tillik birlikler ortasında sózdiń tutqan ornı, sózge tán tiykarǵı belgiler, sóz benen túsinik ortasındaǵı qarım-qatnas, sózdiń leksikalıq hám grammatikalıq mánileri sıyaqlı uluwmalıq máseleler, al jeke leksikologiyada jeke bir tildiń leksikalıq ayrıqshalıqları sóz etiledi. Uluwma leksikologiya menen jeke leksikologiya tıǵız baylanıslı boladı. Sebebi uluwma adamzat tiline tán uluwmalıq lingvistikalıq nızamlılıqlar jeke, hár bir tilge de tán boladı. Máselen, jámiyet rawajlanıwı menen jańa sózlerdiń dóreliwi, al ayırım sózlerdiń qollanılıwdan shıǵıp qalıwı yamasa siyrek jumsalatuǵın sózlerge aylanıwı — barlıq dúnya tillerine tán uluwmalıq nızamlılıq. Sonday-aq, tildiń rawajlanıwı menen sóz mánisiniń ózgeriwi, sóz mánisiniń keńeyiwi ya tarayıwı, kóp mánili sózlerdiń yamasa sinonimlik qatarlardıń payda bolıwı — barlıq tillerge tán qubılıslar. Barlıq yamasa kópshilik dúnya tillerine ortaq qubılıslar menen nızamlılıqlar dúnyadaǵı jeke tillerdiń hár birinde ózinshelik ózgeshelikleri menen túrlishe kórinislerde júzege shıǵadı. Máselen, dórendi sózler sóz dóretiwdiń belgili bir usılları boyınsha jasaladı. Sóz dóretiwdiń belgili bir — usılı sózlerdi biriktiriw usılı. Bul usıl barlıq tillerde birdey dárejedegi kóriniske iye bolmaydı. Ayırım tillerde, máselen, nemis tilinde bul eń ónimli usıl bolıp, onda birikken sózler oǵada jiyi qollanıladı. Sózlerdiń juplasıp keliwi arqalı sóz jasalıw barlıq tillerde de bar, biraq bul usıl túrkiy tillerde e ń ónimli sóz jasaw usılı bolıp tabıladı. Sonlıqtan da basqa tillerge salıstırǵanda túrkiy tillerde jup sózler kóplep ushırasadı.
Adamzat tiliniń leksikasına tán qubılıslar menen nızamlılıqlar uluwma leksikologiyada izertlense, leksikalıq qubılıslar menen uluwma nızamlılıqlardıń hár bir jeke tildiń leksikasına iykemlesip óz kórinisin tawıp, enisiwi hám hár bir tildiń sózlik quramı menen onıń rawajlanıwı, ózinshelik ózgeshelikleri jeke leksikologiyada sóz etiledi. Jeke leksikologiya uluwma leksikologiyanıń teoriyalıq qaǵıydaları menen anıqlamalarına súyenedi, soǵan tiykarlanadı.
Jeke leksikologiya bir tildiń leksikalıq quramın rawajlanıwshı qubılıs retinde tariyxıy kózqarastan yamasa belgili bir dáwirdegi, máselen, házirgi dáwirdegi kórinisi kózqarasınan qarawı múmkin. Mine, usı kózqarastan jeke leksikologiyanıń ózi tariyxıy (diaxroniyalıq) leksikologiya hám sıpatlama (sinxroniyalıq) leksikologiya bolıp bólinedi. Tariyxıy leksikologiyada tildiń sózlik quramınıń payda bolıwı hám hár túrli tariyxıy dáwirlerde qáliplesip, ózgerip rawajlanıwı sóz etiledi. Al sıpatlama leksikologiyada hár bir tildiń házirgi dáwirdegi qálpi izertlenedi. Máselen, «Házirgi qaraqalpaq tili», «Házirgi orıs tili», «Házirgi inglis tili» pánleriniń leksikologiya tarawında sol atalǵan tillerdiń leksikasınıń házirgi dáwirdegi jaǵdayı, ol tillerdegi sózlerdiń mánilik toparları menen olardıń qollanılıw jiyiligi (aktivligi), sinonim, omonim, antonim mánisinde jumsalıwı hám t.b máseleler sóz etiledi. Sonı da aytıw kerek, házirgi tildiń sózlik quramı bir-biri menen tıǵız baylanıslı bolǵan óz ara shártles bóleklerdiń sisteması bolıp, ol (sózlik quram) mudamı jetilisiwde, tolıǵıwda, rawajlanıwda boladı. Solay etip sıpatlama leksikologiyada tildiń sózlik quramı óz ara baylanıslı bolǵan bóleklerdiń (elementlerdiń) leksikalıq sisteması retinde ǵana emes, sonıń menen birge rawajlanıwshı qubılıs retinde de qaraladı. Soǵan sáykes sıpatlama leksikologiyada házirgi tildiń leksikalıq qubılıslarınıń tábiyatın túsindiriwde, kerek bolǵanda, tariyxıy maǵlıwmatlardan da paydalanıladı.
Tariyxıy leksikologiyanıń bir tarawı etimologiya dep ataladı. Etimologiya sózlerdiń payda bolıw tórkinin, olardıń eń dáslepki mánisin anıqlaydı. Bunda til tariyxı sol xalıqtıń tariyxına súyenedi. Xalıqtıń tariyxın úyreniwde etimologiyalıq izertlewlerdiń de áhmiyeti oǵada úlken. Sózler bir tilden ekinshisine ótip otıradı. Tildiń rawajlanıwınıń eń baslı derekleriniń biri basqa tillerden sóz awısıw bolıp tabıladı. Etimologiyada sırttan kirgen sózlerdiń kelip kiriw tariyxı da izertlenedi. Sırttan kirgen sózler arqalı xalıqlardıń túrli dáwirlerdegi baylanısı menen qarım qatnası anıqlanadı. Sonday-aq sózlerdiń ózgerip, rawajlanıw tariyxınan adamnıń tábiyat qubılısları menen jámiyetlik qubılıslardı mudamı tereńirek biliwge umtılıw tariyxı ańlanadı. Mine, usılardan etimologiyada til menen tariyxtıń, til menen oylawdıń qarım qatnası máseleleri oǵada úlken áhmiyetke iye ekenligi kórinedi.
Leksikologiyanıń salıstırmalı leksikologiya degen de tarawı boladı. Bunda tuwısqan tillerdiń leksikası salıstırılıp izertleniw menen birge onı tariyxıy rawajlanıwda, ózgeriste úyrenedi. Sonlıqtan bul tarawdı kóbinshe salıstırmalı- tariyxıy leksikologiya dep ataydı. Salıstırmalı-tariyxıy leksikologiyada erte dáwirdegi tildiń sózlik quramınıń túrli kórinislerin, rawajlanıwın, talay ózgerislerge ushıraǵanlıǵın sóz etedi.
Sózlik quramdaǵı hár bir sózdiń belgili bir mánisi bar. Sózlerdi mánilik jaqtan izertleytuǵın leksikologiyanıń eń baslı úlken tarawı semaseologiya dep ataladı. Semaseologiya sózlerdiń mánisi, semantikası menen ol mánilerdiń ózgeriske ushıraw jolların izertleydi. Semaseologiya menen tıǵız baylanıslı bolǵan leksikologiyanıń bir tarawı onomaseologiya bolıp tabıladı. Bunda tildiń ataw (ańlatıw) quralları menen onıń sózlik quramı, zatlar menen qubılıslardıń bulay atalıw sebepleri úyreniledi.
Leksikologiyanıń onomastika degen tarawında menshikli atamalar úyreniledi. Onomastikanıń ózi adam atların izertlew obyekti etip alatuǵın antroponimika hám geografiyalıq atamalardı izertlew obyekti etip alatuǵın toponimika degen bólimlerden turadı. Zatlar menen qubılıslar tek dara sózler menen ańlatılıp qoymastan, sonday-aq turaqlı sóz dizbekleri menen de bildiriledi. Turaqlı sóz dizbekleri mánisi jaǵınan jeke sózlerge usap, bir pútin leksikalıq birlik retinde jumsaladı. Turaqlı sóz dizbekleri tillerde ásirler dawamında turaqlasıp, qáliplesedi. Turaqlı sóz dizbekleri leksikologiyanıń frazeologiya degen tarawında izertlenedi. Solay etip leksikologiya tildiń ańlatıw quralları hám sózlik quramı haqqındaǵı ilim sıpatında eń aldı menen úlken eki tarawǵa -onomaseologiya hám semaseologiyaǵa bólinedi. Onnan keyin frazeologiya, terminologiya,onomastika, etimologiya degen tarawlar bólinip shıǵadı. Sonday-aq leksikalıq stilistika hám leksikografiya (sózlikler dúziw haqqındaǵı ilim) ayrıqsha orındı tutadı[9].
Derekler
- ↑ Babich, Galina Nikolaevna. Lexicology : a current guide = Lexicologia angliskogo yazyka, 8, Moscow: Flinta, 2016 — 1 bet. ISBN 978-5-9765-0249-9. OCLC 934368509.
- ↑ Dzharasova, T. T.. English lexicology and lexicography : theory and practice, 2, Almaty: Al-Farabi Kazakh National University, 2020 — 4–5 bet. ISBN 978-601-04-0595-0.
- ↑ Babich, Galina Nikolaevna. Lexicology : a current guide = Lexicologia angliskogo yazyka, 8, Moscow: Flinta, 2016 — 133 bet. ISBN 978-5-9765-0249-9. OCLC 934368509.
- ↑ λεξικός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek–English Lexicon, on Perseus Digital Library
- ↑ λέξις, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek–English Lexicon, on Perseus Digital Library
- ↑ λόγος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek–English Lexicon, on Perseus Digital Library
- ↑ Joseph, Brian D.; Janda, Richard D., red. (2003), The Handbook of Historical Linguistics, Oxford, UK, 183-bet, ISBN 9780631195719
{{citation}}: Unknown parameter|publisher=ignored (járdem) - ↑ Babich, Galina Nikolaevna. Lexicology : a current guide = Lexicologia angliskogo yazyka, 8, Moscow: Flinta, 2016 — 20–23 bet. ISBN 978-5-9765-0249-9. OCLC 934368509.
- ↑ Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.