Parenxima

Parenxima^[1] — miy yamasa ópkeler sıyaqlı haywan organınıń yamasa isik sıyaqlı strukturanıń tiykarǵı funkcional zatı retinde sıpatlanadı. Zoologiyada bul jalpaq qurtlardıń ishki bólimin toltıratuǵın toqıma bolıp tabıladı. Botanikada bolsa, japıraqtıń kese kesindisindegi ayırım qatlamlar esaplanadı^[2].

Etimologiyası

«Parenxima» termini neo-latın tilindegi áyyemgi grek sózi παρέγχυμα parenchyma «ishki aǵzalardıń góshi» degen mánisti bildiredi, sonday-aq παρεγχεῖν parenkhein «quyıp jiberiw» mánisindegi sózden, yaǵnıy παρα- para- «qasında» + ἐν en- «ishinde» + χεῖν khein «quyıw» sózleriniń birigiwinen kelip shıqqan^[3].

Dáslep, Erazistrat hám basqa anatomlar bul termindi adamnıń ayırım toqımaları ushın qollaǵan^[4]. Keyinirek, Neemiya Gryu tárepinen ósimlik toqımalarına da qollanıldı^[5].

Strukturası

Parenxima — bul organnıń yamasa denedegi isik sıyaqlı strukturanıń «funkcional» bólimleri esaplanadı. Bul «strukturalıq» toqımaǵa, yaǵnıy biriktiriwshi toqımalarǵa tiyisli bolǵan stromaǵa qarama-qarsı keledi.

Miy

Miy parenximası miydegi neyronlar hám glial kletkalar dep atalatuǵın eki túrli miy kletkasınan turatuǵın funkcional toqımaǵa silteme beredi^[6]. Sonday-aq, onıń quramında kollagen belokları bar ekenligi de málim^[7]. Miy parenximasınıń zıyanlanıwı yamasa travması kóbinese kognitivlik qábilettiń joytılıwına yamasa, hátte, ólimge alıp keledi. Parenxima ishine qan quyılıwı intraparenximalıq gemorragiya retinde belgili^[8].

Ópke

Ópke parenximası — gaz almasıwına qatnasatuǵın ópke zatı bolıp, ópke alveolaların óz ishine aladı^[9].

Bawır

Bawır parenximası — gepatocitler retinde bawır kóleminiń shama menen 80%in quraytuǵın organnıń funkcional toqıması. Bawır kletkalarınıń basqa tiykarǵı túri — parenximallıq emes. Parenximallıq emes kletkalar bawır kletkaları ulıwma sanınıń 40%in, biraq onıń kóleminiń tek 6,5%in quraydı^[10].

Búyrek

Búyrek parenximası eki tiykarǵı strukturaǵa bólinedi: sırtqı búyrek qabıǵı (renal cortex) hám ishki búyrek miyi (renal medulla). Ulıwma alǵanda, bul strukturalar 7 den 18 ge shekemgi^[11] konus tárizli búyrek úlesleri formasında boladı, olardıń hár biri búyrek piramidası dep atalatuǵın miydiń bir bólimin qorshap turǵan búyrek qabıǵınan turadı^[12].

Isikler

Turaqlı (solid) isiktiń parenximası — turaqlı isiktegi eki ayırım bólimniń biri esaplanadı. Parenxima neoplastikalıq kletkalardan turadı. Basqa bólimi bolsa neoplastikalıq kletkalar tárepinen payda bolatuǵın, awqatlıq qollap-quwatlaw hám qaldıqlardı shıǵarıp taslaw ushın zárúr bolǵan stroma esaplanadı. Isiklerdiń kóp túrlerinde parenximalıq kletkalardıń toparları geyde tolıq bolmawı múmkin bolǵan bazallıq lamina menen bólinedi^[13].

Jalpaq qurtlar

Parenxima — accelomatlar bolıp tabılatuǵın jalpaq qurttıń denesiniń ishki bólimin toltıratuǵın kletkalardan hám kletka-aralıq keńisliklerden turatuǵın toqıma. Bul mezenximalıq toqıma retinde de belgili bolǵan gúbik tárizli toqıma bolıp, onıń ishinde kletkalardıń birneshe túri ózleriniń kletka-sırtqı matricalarında jaylasqan. Parenximalıq kletkalarǵa miocitler hám qánigelestirilgen kletkalardıń kóplegen túrleri kiredi. Kletkalar kóbinese bir-birine, sonday-aq ózleriniń qasındaǵı epitelial kletkalarǵa, tiykarınan, sańlaqlı baylanıslar hám gemidesmosomalar arqalı birikken. Túrlerge hám anatomiyalıq aymaqlarǵa qaray parenximadaǵı kletka túrlerinde úlken parqlar ushırasadı. Onıń bolıwı múmkin bolǵan funkciyalarına skeletlik qollap-quwatlaw, awqatlıq zatlardı saqlaw, háreket hám basqa da kóplegen funkciyalar kiredi^[14].

Derekler

↑ Úlgi:Cite dictionary
↑ «Leaf Structure & Evolution».
↑ LeMone, Priscilla; Burke, Karen; Dwyer, Trudy; Levett-Jones, Tracy; Moxham, Lorna „Parenchyma“,. Medical-Surgical Nursing. Pearson Australia, 2013 — G–18 bet. ISBN 978-1-4860-1440-8.
↑ Virchow, R.L.K. (1863). Cellular pathology as based upon physiological and pathological histology [...] by Rudolf Virchow. Translated from the 2nd ed. of the original by Frank Chance. With notes and numerous emendations, principally from MS. notes of the author. 1–562. [Cf. p. 339.] link 2021-04-27 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
↑ Gager, C. S. 1915. The ballot for names for the exterior of the laboratory building, Brooklyn Botanic Garden. Rec. Brooklyn Bot. Gard. IV, pp. 105–123. link 2017-11-10 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
↑ «What is the Brain Parenchyma? (With pictures)». 5-yanvar 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-dekabr 2015-jıl.
↑ Arachchige, Arosh S Perera Molligoda (2021-03-16). "Collagen proteins are found also within the neural parenchyma in the healthy CNS". AIMS Neuroscience 8 (3): 355–356. doi:10.3934/Neuroscience.2021019. ISSN 2373-8006. PMC 8222768. PMID 34183986.
↑ Freeman WD, Aguilar MI (2012). "Intracranial hemorrhage: diagnosis and management.". Neurol Clin 30 (1): 211-40, ix. doi:10.1016/j.ncl.2011.09.002. PMID 22284061. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0733-8619(11)00079-X.
↑ Suki, B (July 2011). "Lung parenchymal mechanics.". Comprehensive Physiology 1 (3): 1317–1351. doi:10.1002/cphy.c100033. ISBN 9780470650714. PMC 3929318. PMID 23733644.
↑ Kmieć Z „Introduction — Morphology of the Liver Lobule“,. Cooperation of Liver Cells in Health and Disease, Advances in Anatomy Embryology and Cell Biology, 2001 — iii–xiii, 1–151 bet. DOI:10.1007/978-3-642-56553-3_1. ISBN 978-3-540-41887-0.
↑ Ashton, Leah; Gullekson, Russ; Hurley, Mary; Olivieri, Marion (April 1, 2017). "Correlation of Kidney Size to Number of Renal Pyramids in the Goat Kidney". The FASEB Journal 31 (1_supplement): 899.5. doi:10.1096/fasebj.31.1_supplement.899.5.
↑ Walter F. Boron. Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach. Elsevier/Saunders, 2004. ISBN 978-1-4160-2328-9.
↑ Connolly, James L.; Schnitt, Stuart J.; Wang, Helen H.; Longtine, Janina A.; Dvorak, Ann; Dvorak, Harold F. (2003) (in en). Tumor Structure and Tumor Stroma Generation. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK13447/. Retrieved 2019-10-01.
↑ Conn, D (1993). "The Biology of Flatworms (Platyhelminthes): Parenchyma Cells and Extracellular Matrices.". Transactions of the American Microscopical Society 112 (4): 241–261. doi:10.2307/3226561.

[1] Úlgi:Cite dictionary

[2] «Leaf Structure & Evolution».

[3] LeMone, Priscilla; Burke, Karen; Dwyer, Trudy; Levett-Jones, Tracy; Moxham, Lorna „Parenchyma“,. Medical-Surgical Nursing. Pearson Australia, 2013 — G–18 bet. ISBN 978-1-4860-1440-8.

[4] Virchow, R.L.K. (1863). Cellular pathology as based upon physiological and pathological histology [...] by Rudolf Virchow. Translated from the 2nd ed. of the original by Frank Chance. With notes and numerous emendations, principally from MS. notes of the author. 1–562. [Cf. p. 339.] link 2021-04-27 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..

[5] Gager, C. S. 1915. The ballot for names for the exterior of the laboratory building, Brooklyn Botanic Garden. Rec. Brooklyn Bot. Gard. IV, pp. 105–123. link 2017-11-10 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..

[6] «What is the Brain Parenchyma? (With pictures)». 5-yanvar 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-dekabr 2015-jıl.

[7] Arachchige, Arosh S Perera Molligoda (2021-03-16). "Collagen proteins are found also within the neural parenchyma in the healthy CNS". AIMS Neuroscience 8 (3): 355–356. doi:10.3934/Neuroscience.2021019. ISSN 2373-8006. PMC 8222768. PMID 34183986.

[Freeman_WD-2012-8] Freeman WD, Aguilar MI (2012). "Intracranial hemorrhage: diagnosis and management.". Neurol Clin 30 (1): 211-40, ix. doi:10.1016/j.ncl.2011.09.002. PMID 22284061. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0733-8619(11)00079-X.

[Suki-2011-9] Suki, B (July 2011). "Lung parenchymal mechanics.". Comprehensive Physiology 1 (3): 1317–1351. doi:10.1002/cphy.c100033. ISBN 9780470650714. PMC 3929318. PMID 23733644.

[Kmieć_Z-2001-10] Kmieć Z „Introduction — Morphology of the Liver Lobule“,. Cooperation of Liver Cells in Health and Disease, Advances in Anatomy Embryology and Cell Biology, 2001 — iii–xiii, 1–151 bet. DOI:10.1007/978-3-642-56553-3_1. ISBN 978-3-540-41887-0.

[11] Ashton, Leah; Gullekson, Russ; Hurley, Mary; Olivieri, Marion (April 1, 2017). "Correlation of Kidney Size to Number of Renal Pyramids in the Goat Kidney". The FASEB Journal 31 (1_supplement): 899.5. doi:10.1096/fasebj.31.1_supplement.899.5.

[Boron-2004-12] Walter F. Boron. Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach. Elsevier/Saunders, 2004. ISBN 978-1-4160-2328-9.

[Connolly-2003-13] Connolly, James L.; Schnitt, Stuart J.; Wang, Helen H.; Longtine, Janina A.; Dvorak, Ann; Dvorak, Harold F. (2003) (in en). Tumor Structure and Tumor Stroma Generation. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK13447/. Retrieved 2019-10-01.

[14] Conn, D (1993). "The Biology of Flatworms (Platyhelminthes): Parenchyma Cells and Extracellular Matrices.". Transactions of the American Microscopical Society 112 (4): 241–261. doi:10.2307/3226561.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]